Danków (lubuskie)

Danków, położony nad jeziorami Dankowskim Wielkim i Dankowskim Małym oraz rzeką Kinołężką, jest miejscowością o średniowiecznej metryce. Pierwsze wzmianki o Dankowie pojawiają się w dokumentach pod koniec XIII wieku. W tym czasie miejscowość znajdowała się już na obszarze Nowej Marchii, czyli terenów należących do margrabiów brandenburskich.

Zanim na tym terenie pojawili się Brandenburczycy, okolice Dankowa były związane z osadnictwem pomorskim. Przez pewien czas pograniczne ziemie znajdowały się również pod wpływem książąt wielkopolskich. Położenie Dankowa było więc typowe dla terenów pogranicza, gdzie przez kolejne dziesięciolecia zmieniały się wpływy polityczne.

Przełom nastąpił w drugiej połowie XIII wieku. Po 1250 roku margrabiowie brandenburscy rozpoczęli intensywną ekspansję na wschód od Odry. Stopniowo przejmowali kolejne tereny należące wcześniej do książąt pomorskich i wielkopolskich. Zdobyte ziemie zaczęto określać jako Marchię Zaodrzańską, a później jako Nową Marchię.

Danków znalazł się w ten sposób w granicach nowego brandenburskiego terytorium. Jego położenie miało znaczenie nie tylko gospodarcze, ale również strategiczne. Nowa Marchia była bowiem obszarem pogranicznym, przez który przebiegały ważne szlaki komunikacyjne i handlowe, a jednocześnie strefą rywalizacji politycznej między Brandenburgią, Pomorzem i Wielkopolską.

Średniowieczne dzieje Dankowa są więc częścią szerszej historii kształtowania się Nowej Marchii. Miejscowość, która wcześniej znajdowała się na pograniczu wpływów pomorskich i wielkopolskich, została ostatecznie włączona do państwa margrabiów brandenburskich. Od tego momentu jej historia przez kolejne stulecia była związana z Nową Marchią i Brandenburgią.

Ciekawy film o Dankowie, warto obejrzeć po przeczytaniu tekstu.

Po przejęciu tych terenów przez margrabiów brandenburskich rozpoczął się proces intensywnej kolonizacji Nowej Marchii. Nowi władcy zakładali i lokowali wsie oraz miasta, sprowadzając na te tereny osadników, głównie z obszarów niemieckojęzycznych.

Zmiany objęły również Danków. Wszystko wskazuje na to, że miejscowość z czasem zaczęła funkcjonować jak niewielkie miasto. Danków miał zabudowę o charakterze miejskim, jego mieszkańcy płacili podatki według zasad stosowanych wobec miast, a w miejscowości działała rada miejska z rajcami. Co ciekawe, nie zachował się jednak dokument, który potwierdzałby formalne nadanie Dankowowi praw miejskich.

Możliwe więc, że Danków uzyskał miejski charakter w sposób stopniowy, bez zachowanego aktu lokacyjnego. W średniowieczu zdarzało się, że miejscowość przez długi czas posiadała część przywilejów i instytucji typowych dla miasta, mimo że dokument potwierdzający formalną lokację nie zachował się albo nigdy nie został wystawiony.

Wraz z kolonizacją zmieniła się również struktura ludności. Nowi osadnicy przybywali przede wszystkim z terenów niemieckojęzycznych. Dotychczasowa ludność o pomorskim rodowodzie prawdopodobnie została przesunięta poza główną osadę. Utworzono dla niej osobną osadę służebną, nazywaną chyżą.

Chyża znajdowała się nad jeziorem Kinołęka. Jej mieszkańcy zajmowali się przede wszystkim rybołówstwem i wytwarzaniem smoły drzewnej, czyli byli głównie rybakami i smolarzami. Osada miała charakter gospodarczy i nie podlegała bezpośrednio władzom Dankowa.

W okresie niemieckiego osadnictwa zmieniła się także nazwa miejscowości. Dotychczasowy Danków zaczął być określany po niemiecku jako Tankow.

Historia Dankowa pokazuje więc, jak w średniowieczu zmieniały się miejscowości pogranicza. Wraz z przejęciem tych terenów przez Brandenburgię pojawili się nowi osadnicy, zmieniła się organizacja miejscowości, struktura ludności i język używany w życiu publicznym. Dawny Danków stopniowo stał się częścią niemieckojęzycznej Nowej Marchii, choć ślady wcześniejszego, pomorskiego osadnictwa przetrwały w postaci osobnej chyży nad jeziorem Kinołęka.

Danków miał dla margrabiów brandenburskich znaczenie nie tylko gospodarcze, ale również strategiczne. Miejscowość leżała na pograniczu i mogła pełnić funkcję punktu kontrolnego oraz zaplecza dla obrony Nowej Marchii. Dlatego została otoczona systemem umocnień.

Od zachodu i południa Danków zabezpieczały podwójne wały ziemne oraz fosa. Od strony wschodniej naturalną przeszkodę obronną stanowiła rzeczka Polka, nazywana również Pełczem. Jej koryto zostało włączone do systemu obwarowań, dzięki czemu dodatkowo utrudniało dostęp do osady.

Pozostałości dawnych umocnień zachowały się do dzisiaj. Ich ślady można zobaczyć przede wszystkim w rejonie brzegu jeziora Dankowskiego. Wały i zagłębienia terenu są obecnie znacznie mniej czytelne niż w średniowieczu, ale nadal pozwalają odtworzyć zarys dawnych fortyfikacji.

Dankowa broniły również dwa niewielkie gródki strażnicze, usytuowane poza głównym systemem obwarowań. Jeden z nich znajdował się od strony Strzelec Krajeńskich, drugi od strony Barlinka. Ich zadaniem było prawdopodobnie obserwowanie dróg prowadzących do Dankowa oraz odpowiednio wczesne ostrzeganie mieszkańców przed zagrożeniem.

Oba gródki zachowały się w formie reliktów terenowych i są widoczne do dziś. Ich obecność pokazuje, że Danków nie był przypadkową osadą, ale elementem większego systemu obronnego Nowej Marchii. Główne umocnienia chroniły samą miejscowość, natomiast strażnice pozwalały kontrolować drogi prowadzące do niej od strony Strzelec Krajeńskich i Barlinka.

Zameczek myśliwski w Dankowie

W XIV wieku Danków zyskał dla margrabiów brandenburskich dodatkowe znaczenie. W miejscowości powstał zameczek myśliwski, który służył władcom Brandenburgii podczas pobytów na terenie Nowej Marchii. Nie była to prawdopodobnie wielka twierdza, ale raczej rezydencja o charakterze mieszkalnym i reprezentacyjnym, która mogła jednocześnie zapewniać bezpieczeństwo swoim mieszkańcom.

Danków był dla margrabiów ważnym punktem w tej części Nowej Marchii. Ich pobyty w miejscowości miały nie tylko charakter rekreacyjny. W Dankowie wystawiano i podpisywano dokumenty, podejmowano decyzje dotyczące zarządzania terytorium oraz spraw politycznych. Oznacza to, że zameczek był czymś więcej niż tylko miejscem odpoczynku podczas polowań – mógł pełnić funkcję okresowej rezydencji władcy.

Gdzie znajdował się zamek?

Dokładna lokalizacja średniowiecznego zameczku do dziś pozostaje nierozstrzygnięta. Jedna z hipotez zakłada, że został on zbudowany na Górze Wałowej, w miejscu jednego z istniejących wcześniej gródków strażniczych. Takie położenie miałoby sens, ponieważ wykorzystano by istniejące umocnienia i naturalne walory obronne terenu.

Problem w tym, że prowadzone badania archeologiczne nie potwierdziły jednoznacznie istnienia tam zamku.

Interesującym miejscem jest również gródek strażniczy położony po zachodniej stronie Dankowa. Jego lokalizacja była bardzo korzystna z punktu widzenia obronności. Zamek w tym miejscu byłby osłonięty przez jeziora, a dostęp do niego od strony lądu byłby znacznie utrudniony. Nie ma jednak pewności, że właśnie tutaj znajdowała się rezydencja margrabiów.

Zamek, dwór i pałac

Istnieje jeszcze jedna hipoteza, według której zameczek myśliwski znajdował się w miejscu późniejszego dworu, a następnie XIX-wiecznego pałacu. Byłaby to lokalizacja bardziej związana z centrum późniejszego majątku ziemskiego.

Jeżeli rzeczywiście tak było, średniowieczna rezydencja margrabiów została z czasem zastąpiona przez kolejne siedziby właścicieli majątku. Najpierw powstał tutaj dwór, a w XIX wieku w jego miejscu lub w bezpośrednim sąsiedztwie wzniesiono pałac.

Dzisiaj nie zachował się ani średniowieczny zameczek, ani późniejszy pałac. Nie ma więc już budowli, która pozwoliłaby bezpośrednio wskazać miejsce dawnej rezydencji margrabiów.

Historia zameczku w Dankowie pozostaje przez to częściowo zagadką. Wiadomo, że margrabiowie korzystali z miejscowej rezydencji i że Danków był miejscem ważnych wydarzeń politycznych, ale dokładne miejsce, w którym stał ich zamek, wciąż nie zostało ostatecznie potwierdzone.

Majątek w Dankowie i rodzina von Brand

Majątek w Dankowie przez kolejne stulecia wielokrotnie zmieniał właścicieli. Sytuacja zmieniła się w 1820 roku, kiedy dobra dankowskie przejęła rodzina von Brand. Nowi właściciele postanowili przebudować i unowocześnić istniejącą siedzibę majątku.

W 1830 roku rozebrano dawny dwór, określany w źródłach również jako brandenburski zameczek lub dwór margrabiów. W kolejnych latach rodzina von Brand wzniosła w Dankowie nową, reprezentacyjną siedzibę – klasycystyczny pałac.

Pałac powstał w bardzo atrakcyjnym miejscu, nad brzegiem jeziora Dankowskiego. Otaczał go rozległy park, który został zaprojektowany jako część całego założenia rezydencjonalnego. Przez park przepływała rzeka Polka, nazywana również Pełczem, która dodatkowo podkreślała krajobrazowy charakter tego miejsca.

Połączenie pałacu, jeziora, parku i przepływającej przez niego rzeki tworzyło typowy dla XIX wieku zespół rezydencjonalno-parkowy. Dawny, średniowieczny Danków stopniowo zmieniał więc swój charakter – z ważnego punktu obronnego i rezydencji margrabiów stał się przede wszystkim prywatnym majątkiem ziemskim z reprezentacyjną siedzibą właścicieli.

Sam pałac nie przetrwał do naszych czasów. Z dawnego założenia rezydencjonalnego pozostały przede wszystkim elementy historycznego układu przestrzennego oraz ślady dawnego parku i związanych z nim urządzeń wodnych.

Rozbudowa zespołu pałacowego

W XIX wieku zespół pałacowo-parkowy w Dankowie został rozbudowany o kolejne budowle. Na wschodnim krańcu parku wzniesiono neogotyckie mauzoleum rodziny von Brand, przeznaczone na miejsce pochówku członków rodu. Budowla stanowiła część reprezentacyjnego założenia rezydencjonalnego i jednocześnie podkreślała status właścicieli majątku.

W pobliżu pałacu znajdowała się również oranżeria, czyli przeszklony budynek przeznaczony do uprawy roślin wymagających cieplejszego klimatu. Tego typu obiekty były w XIX wieku częstym elementem dużych rezydencji ziemiańskich. Pozwalały właścicielom pałaców hodować egzotyczne rośliny, drzewa cytrusowe i kwiaty ozdobne.

Od wschodniej strony zespołu pałacowego, za murem, znajdował się rozległy folwark. Była to gospodarcza część majątku, związana z uprawą ziemi, hodowlą zwierząt i obsługą całego majątku ziemskiego. Oddzielenie folwarku od reprezentacyjnego parku i pałacu było typowym rozwiązaniem stosowanym w XIX-wiecznych rezydencjach.

Neogotycki kościół

W 1840 roku w Dankowie zbudowano nowy kościół w stylu neogotyckim. Świątynia powstała w okresie, gdy neogotyk stawał się coraz popularniejszym stylem w architekturze sakralnej i rezydencjonalnej.

Kościół pierwotnie służył miejscowej społeczności ewangelickiej. Po II wojnie światowej zmieniło się jego przeznaczenie wyznaniowe. W 1962 roku został poświęcony jako świątynia katolicka i od tego czasu służy miejscowej parafii katolickiej.

Zmiana właścicieli

Z czasem dobra dankowskie przeszły w ręce kolejnego rodu – rodziny Erxleben. Stało się to w wyniku powiązań rodzinnych i małżeństw między właścicielami majątku.

W ten sposób historia Dankowa połączyła kilka ważnych rodzin ziemiańskich. Najpierw majątek należał do rodu von Brand, który stworzył tutaj klasycystyczny zespół pałacowo-parkowy, a później przeszedł w ręce rodziny Erxleben. Kolejne zmiany właścicieli odzwierciedlały typowy dla XIX-wiecznych majątków ziemskich system dziedziczenia, małżeństw i powiązań rodzinnych.

Koniec dawnego Dankowa

Kres dawnego porządku w Dankowie nastąpił w styczniu 1945 roku, kiedy do miejscowości wkroczyła Armia Czerwona. W tym czasie majątek był już pełen uchodźców z terenów położonych dalej na wschód, zajętych wcześniej przez wojska radzieckie. Część z nich zatrzymała się w Dankowie, odpoczywając przed dalszą ucieczką na zachód.

Wojska radzieckie wkroczyły do Dankowa około godziny 5:30. Sowieckie czołgi pojawiły się w miejscowości bez większej walki. Dla mieszkańców i osób przebywających w majątku oznaczało to jednak początek tragicznych wydarzeń.

Właścicielką majątku była wówczas Cora von Alvensleben z domu Erxleben. W obliczu wkroczenia Armii Czerwonej oraz świadomości nadchodzących represji i przemocy ona oraz kilka innych osób odebrały sobie życie. Według zachowanych relacji miało dojść do wspólnego samobójstwa, w którym uczestnicy strzelali do siebie nawzajem.

Po zajęciu miejscowości doszło do przemocy wobec ludności cywilnej. Wiele kobiet padło ofiarą gwałtów, a część mieszkańców została zamordowana. Według lokalnych przekazów 32 osoby z Dankowa zostały powieszone lub rozstrzelane.

Zniszczeniu uległa również dawna siedziba właścicieli majątku. Pałac został splądrowany, a następnie podpalony. W kolejnych latach jego ruiny stopniowo rozbierano, wykorzystując pozyskane materiały do budowy innych obiektów.

W latach 50. XX wieku pozostałości pałacu zostały ostatecznie rozebrane. Z ruin odzyskiwano przede wszystkim cegłę i inne materiały budowlane. W ten sposób zniknęła ostatnia materialna pozostałość po XIX-wiecznej rezydencji rodziny von Brand i jej późniejszych właścicieli.

Dziś po pałacu w Dankowie nie ma już śladu. Zachował się natomiast historyczny układ parku, jezioro, kościół oraz mauzoleum, które przypominają o czasach, gdy Danków był siedzibą dużego majątku ziemskiego.

Dzisiejszy Danków

Dzisiejszy Danków jest niewielką miejscowością o charakterze turystycznym, ale warto odwiedzić go przede wszystkim ze względu na ciekawą i wielowiekową historię. W krajobrazie wsi nadal można znaleźć ślady kolejnych etapów jej rozwoju – od średniowiecznej osady i umocnionego miasteczka, przez majątek ziemiański, aż po współczesną miejscowość wypoczynkową.

Najważniejszą część historycznego Dankowa zajmuje dawny zespół folwarczny, którego obecny układ pochodzi głównie z XVIII i XIX wieku. Dawniej znajdował się tutaj również pałac, jednak po jego zniszczeniu w 1945 roku i późniejszej rozbiórce w latach 50. XX wieku nie pozostał po nim żaden widoczny ślad.

W okolicy można natomiast znaleźć pozostałości znacznie starszych umocnień. Zachowały się fragmenty średniowiecznych wałów obronnych, a także dwa charakterystyczne kopce będące pozostałościami dawnych gródków strażniczych. Są one szczególnie interesujące, ponieważ przypominają o strategicznym znaczeniu Dankowa w średniowieczu.

Park i mauzoleum

Jednym z najciekawszych miejsc w Dankowie jest rozległy park położony nad brzegiem jeziora Dankowskiego. Znajdują się w nim ruiny neogotyckiego mauzoleum rodziny von Brand, wzniesionego w 1859 roku.

Do ruin można dotrzeć na dwa sposoby. Najłatwiej dojść wygodną ścieżką prowadzącą z terenu dawnego folwarku. Do mauzoleum można również dotrzeć leśną drogą od strony szosy.

Park zachował częściowo swój dawny charakter. Po przejściu przez mostek na rzeczce Pełce teren stopniowo zmienia się w bardziej naturalny krajobraz leśny. W pobliżu ruin, na polanie położonej nad jeziorem, urządzono miejsce biwakowe, dzięki czemu okolica jest również wykorzystywana rekreacyjnie.

Na uwagę zasługują także liczne stare i okazałe drzewa. Rosną zarówno w parku, jak i na terenie samej wsi. Niektóre z nich pamiętają czasy dawnego majątku ziemiańskiego i są ważnym elementem historycznego krajobrazu Dankowa.

Danków jest więc miejscem, w którym historia nie znajduje się wyłącznie w muzeum czy na tablicach informacyjnych. Ślady średniowiecznych umocnień, dawny folwark, park, ruiny mauzoleum, jezioro i stare drzewa tworzą razem krajobraz, który pozwala zobaczyć, jak zmieniała się ta miejscowość na przestrzeni kilkuset lat.

* * *

Mężem Cory był Wichard von Alvensleben, który zarządzała majątkiem do 1939 roku, a w czasie II wojny światowej był oficerem Wehrmachtu. Jest znany z tego, że w końcowych dniach wojny w Południowym Tyrolu uwolnił prominentnych więźniów obozów koncentracyjnych, którzy byli zakładnikami szefa RSHA Ernsta Kaltenbrunnera. Przodkowie Wicharda von Alvensleben przewijają się w legendach i historii Dankowa oraz Nowej Marchii. Jeden z nich był perceptorem Templariuszy, który pokonała Pomorzan w bitwie pod Dankowem (legenda), inni z kolei byli wójtami Nowej Marchii (od 1368 roku – historia). Zaś Wichard von Alvensleben był joannitą, zapewne z Baliwatu Brandenburskiego reaktywowanego w połowie XIX wieku.

Jak dojechać do Dankowa? Danków leży na trasie Strzelce Krajeńskie – Barlinek. Najlepiej wybrać miejscowość w nawigacji.