Dwór w Wierzbnie – historia, zabytki i ciekawostki

Dwór w Wierzbnie koło Przytocznej to jeden z ciekawszych zabytków dawnego ziemiańskiego krajobrazu zachodniej części województwa lubuskiego. Dzisiejszy dwór pochodzi z drugiej połowy XIX wieku, ale historia miejscowości i tutejszego majątku sięga średniowiecza.

Zachowany dwór otacza rozległy park krajobrazowy oraz pozostałości dawnego folwarku. Szczególnie interesującą pamiątką historii Wierzbna jest granicznik związany z okresem po I wojnie światowej, kiedy w pobliżu miejscowości przebiegała granica polsko-niemiecka.

Historia Wierzbna i dawnego majątku

Wierzbno należy do najstarszych miejscowości w tej części regionu. Pierwsza znana wzmianka pochodzi z 1415 roku, kiedy Bernard Wierzbiński ufundował tutaj kościół. Przez kolejne stulecia wieś była związana z rodami szlacheckimi i ziemiańskimi, a sam majątek wielokrotnie zmieniał właścicieli.

W XIX wieku Wierzbno należało między innymi do Święcickich herbu Jastrzębiec, a następnie do niemieckich właścicieli. W drugiej połowie XIX wieku wzniesiono obecny dwór, związany z rozwojem miejscowego majątku ziemskiego i działalnością kolejnych właścicieli, wśród których wymieniana jest rodzina Kujothów.

Dwór w Wierzbnie – architektura

Obecny dwór w Wierzbnie jest murowanym, parterowym budynkiem na planie prostokąta. Wysokie podpiwniczenie nadaje mu bardziej monumentalny charakter, natomiast użytkowe poddasze ukryto pod prostym dachem dwuspadowym.

Bryłę dworu urozmaicają ryzality oraz elementy neoklasycystycznego wystroju. Na szczególną uwagę zasługuje zachowana przy jednym z wejść dekoracyjna krata nadświetla z datą 1877 i inicjałami „MW”. Ciekawym elementem jest także przeszklona weranda znajdująca się przy elewacji frontowej.

Zabytkowe wnętrza dworu

Wnętrza dworu zachowały część historycznego wyposażenia, co zwiększa wartość całego obiektu. Do dziś można wskazać między innymi piece kaflowe, stolarkę okienną i drzwiową, drewniane schody, sztukaterie, parkiety oraz ceramiczne posadzki w piwnicach.

Dzięki temu dwór w Wierzbnie zachował nie tylko XIX-wieczną bryłę, ale również elementy dawnego wystroju. Jest to szczególnie istotne w przypadku zabytków ziemiańskich, które po 1945 roku często były przebudowywane na szkoły, biura lub mieszkania.

Park i dawny folwark

Dwór otacza park krajobrazowy o powierzchni około 13,5 hektara. Zachował się w nim wartościowy starodrzew, w tym okazałe lipy, buk purpurowy oraz staw. Choć obecny stan parku jest znacznie mniej reprezentacyjny niż przed 1945 rokiem, nadal można odczytać jego historyczny układ.

Integralną częścią dawnego majątku były zabudowania gospodarcze. W zespole folwarcznym zachowały się między innymi obiekty związane z działalnością gospodarczą i zapleczem majątku, co pozwala zobaczyć, jak funkcjonowała XIX-wieczna posiadłość ziemiańska.

Granica polsko-niemiecka i „kamień wersalski”

Jedną z najciekawszych pamiątek znajdujących się w Wierzbnie jest kamień graniczny związany z Traktatem Wersalskim. Po ustaleniu granicy polsko-niemieckiej po I wojnie światowej okolice Wierzbna znalazły się w pobliżu granicy II Rzeczypospolitej i Niemiec.

Na zachowanym kamieniu znajdują się oznaczenia „P” i „D”, numer „G 001” oraz napis „Versailles 28.6.1919”. Tego rodzaju graniczniki są dziś interesującymi świadectwami historii pogranicza i przypominają, jak bardzo zmieniła się mapa polityczna tego regionu w XX wieku.

Wierzbno po 1945 roku i stan obecny

Po II wojnie światowej dawny majątek został przejęty przez państwo i zmienił swoje przeznaczenie. Dwór oraz część zabudowań związano z działalnością rolniczą i badawczą, a obecnie funkcjonuje tutaj Rolniczy Zakład Doświadczalny Wierzbno Instytutu Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa – Państwowego Instytutu Badawczego w Puławach.

Dwór zachował się do naszych czasów, jednak nie jest obecnie typowym obiektem turystycznym udostępnionym do swobodnego zwiedzania. Wartość historyczną zespołu tworzą przede wszystkim zachowana bryła dworu, elementy wyposażenia, park oraz pozostałości dawnego folwarku.

Czy w Wierzbnie są jakieś legendy?

W przypadku Wierzbna można spotkać lokalne opowieści związane z dawnymi mieszkańcami majątku, ale nie są one tak rozbudowane i dobrze udokumentowane jak legendy związane z największymi pałacami i zamkami regionu. Nie ma więc potrzeby przedstawiania ich jako potwierdzonych wydarzeń historycznych.

Najciekawsza jest opowieść związana z jednym z dawnych właścicieli, Willym Nicaeusem, którego duch miał według lokalnego przekazu pojawiać się w parku pod postacią zająca. Tego rodzaju historia należy traktować jako lokalną legendę, a nie fakt historyczny, ale stanowi interesujący element niematerialnego dziedzictwa Wierzbna.