Kaplica Templariuszy i Joannitów w Chwarszczanach
Templariusze i Joannici w Chwarszczanach
Chwarszczany, niewielka miejscowość nad rzeką Myślą w dzisiejszym województwie zachodniopomorskim, należą do najważniejszych miejsc związanych z zakonami rycerskimi na ziemiach polskich. W średniowieczu działała tu komandoria Templariuszy, a po kasacie zakonu w 1312 roku majątek przejęli Joannici. Najważniejszym zachowanym świadectwem ich działalności jest gotycka kaplica św. Stanisława Kostki, będąca jednym z najcenniejszych zabytków średniowiecznej architektury Pomorza Zachodniego.
Początki komandorii Templariuszy
Początki obecności templariuszy w Chwarszczanach sięgają 1232 roku. Wówczas książę wielkopolski Władysław Odonic nadał zakonowi wieś Chwarszczany wraz z ogromnym kompleksem dóbr obejmującym około 1000 łanów ziemi. Nadanie obejmowało również prawo do organizowania targu. W źródłach pojawia się także możliwość, że początki fundacji były związane z księciem śląskim Henrykiem Brodatym, jednak brak zachowanego dokumentu fundacyjnego sprawia, że za bardziej prawdopodobne uznaje się nadanie Władysława Odonica.
Tak rozległy majątek wymagał zagospodarowania. Templariusze rozwijali więc osadnictwo, zakładali i lokowali wsie oraz tworzyli zaplecze gospodarcze swojej komandorii. Chwarszczany stały się centrum rozległych dóbr zakonu na pograniczu Wielkopolski, Pomorza i Brandenburgii.
W XIII wieku dobra templariuszy były systematycznie potwierdzane i powiększane. Wsparcia zakonowi udzielali między innymi książęta piastowscy oraz biskup lubuski. W drugiej połowie XIII wieku komandoria przeżywała okres największego rozwoju. O znaczeniu Chwarszczan świadczy fakt, że w 1286 roku do tutejszego konwentu wstąpił margrabia brandenburski Otto VI, przedstawiciel dynastii askańskiej. Około 1291 roku Chwarszczany stały się również siedzibą preceptora templariuszy odpowiedzialnego za rozległe obszary Europy Środkowej.
Ugoda z margrabiami brandenburskimi
Rozwój komandorii odbywał się na terenach, o które rywalizowali książęta piastowscy, Pomorzanie i margrabiowie brandenburscy. Początkowo stosunki templariuszy z Brandenburgią nie były łatwe.
W 1262 roku zawarto porozumienie, na mocy którego templariusze zrezygnowali z części posiadłości położonych między Kostrzynem a Gorzowem oraz z dóbr związanych z komandorią w Myśliborzu. W zamian margrabiowie potwierdzili zakonowi posiadanie Chwarszczan wraz z dziesięcioma wsiami, a także dodatkowych dóbr. Ugoda zabezpieczyła najważniejszą siedzibę templariuszy w tej części ich posiadłości.
Kaplica Templariuszy
Najważniejszym elementem średniowiecznej komandorii była kaplica. Jej początki są starsze od obecnej gotyckiej budowli. W miejscu dzisiejszej świątyni istniała wcześniej niewielka kaplica granitowa, której pozostałości zachowały się w dolnej części zachodniej fasady obecnego kościoła.
Obecną, znacznie większą gotycką kaplicę wzniesiono w XIII wieku i konsekrowano w 1280 roku. Jest to ceglana budowla o smukłych proporcjach, złożona z trzech prostokątnych przęseł i wielobocznie zamkniętej części wschodniej. Jej architektura nawiązuje do najlepszych przykładów gotyku ceglanego rozwijającego się w tym okresie na ziemiach północnej Polski i Brandenburgii.
Kaplica była częścią większego założenia komandorii, obejmującego zabudowania mieszkalne, gospodarcze i obronne. Do dziś zachowała się przede wszystkim świątynia – pozostałe średniowieczne zabudowania zostały z czasem rozebrane lub zniszczone.
Templariusze i koniec zakonu
Komandoria w Chwarszczanach funkcjonowała do początku XIV wieku. Ostatnia wzmianka o miejscowych templariuszach pochodzi z 1308 roku. Kilka lat później, w 1312 roku, zakon został rozwiązany decyzją papieża Klemensa V.
Losy majątku Templariuszy nie były jednak od razu przesądzone. Część ich dóbr przejęli miejscowi władcy i margrabiowie brandenburscy. Dopiero w następnych latach majątek Chwarszczan został przekazany Joannitom, którzy stali się następcami templariuszy w tej części Nowej Marchii. Pierwsza pewna wzmianka o joannitach w Chwarszczanach pochodzi z 1335 roku, a w 1351 roku w źródłach pojawia się wzmianka o kaplicy przy ich dworze.
Koniec komandorii
W XVI wieku sytuacja zakonów katolickich w Nowej Marchii zmieniła się w wyniku reformacji. Władca Nowej Marchii, margrabia Jan z Kostrzyna, przeszedł na luteranizm i rozpoczął likwidację katolickich struktur kościelnych na swoim terytorium.
W 1540 roku joannici zostali zmuszeni do opuszczenia Chwarszczan, a ich konwent przeniesiono do Świdwina. Dawne dobra komandorii zostały przejęte przez władzę świecką i przekształcone w domenę państwową. W sąsiedztwie średniowiecznej siedziby zakonnej rozwinięto folwark, który funkcjonował przez kolejne stulecia. Kaplica została natomiast przekształcona w świątynię protestancką.
Wojna siedmioletnia i późniejsze dzieje
Kolejne poważne zniszczenia przyniosła wojna siedmioletnia. W 1758 roku, podczas bitwy pod Sarbinowem, jednej z największych bitew tego konfliktu na tym obszarze, kaplica została częściowo zniszczona. Średniowieczne zabudowania komandorii również ucierpiały, a część z nich prawdopodobnie spłonęła. Kaplicę odbudowano w 1760 roku.
W XIX wieku folwark rozwijał się gospodarczo. Powstawały kolejne budynki gospodarcze, działały między innymi młyn wodny i tartak, a zabudowę uzupełniała karczma.
Pod koniec XIX wieku kaplica została poddana pracom konserwatorskim. Wymieniono między innymi część maswerków okiennych, wykonano nową zakrystię i emporę oraz przebudowano zachodni szczyt. W czasie tych prac odkryto średniowieczne malowidła ścienne.
Polichromie – niezwykły skarb kaplicy
Los polichromii był równie burzliwy jak historia samej kaplicy. Po II wojnie światowej, około 1947 roku, zabytkowe malowidła zostały zamalowane warstwą pobiały. Dopiero wiele lat później rozpoczęto ich ponowne odsłanianie i konserwację.
Prace konserwatorskie prowadzono między innymi w latach 1996–1997, a kolejne badania i działania konserwatorskie pozwoliły lepiej poznać ten wyjątkowy zespół malowideł. Przedstawiają one między innymi Dwunastu Apostołów, św. Krzysztofa oraz grupę świętych dziewic. Ich wartość artystyczna i historyczna sprawia, że polichromie należą do najcenniejszych przykładów średniowiecznego malarstwa ściennego zachowanych w regionie.
Chwarszczany po 1945 roku
Po II wojnie światowej dawne dobra domeny państwowej zostały znacjonalizowane. Na ich terenie funkcjonowało później państwowe gospodarstwo rolne. Kaplica została przejęta przez Kościół katolicki i zaczęła ponownie pełnić funkcję świątyni katolickiej.
W latach powojennych znaczna część dawnej zabudowy gospodarczej i mieszkalnej stopniowo niszczała. Kaplica św. Stanisława Kostki pozostała jednak najważniejszym zachowanym reliktem dawnej komandorii templariuszy i joannitów.
Od 2004 roku na terenie dawnej komandorii prowadzone są badania archeologiczne. Dzięki nim możliwe jest odtwarzanie układu średniowiecznego założenia i poznawanie codziennego życia zakonników. W Chwarszczanach funkcjonuje również Park Kulturowy Chwarszczany, a miejsce stało się ważnym punktem na szlaku związanym z historią templariuszy.
Co pozostało po templariuszach i joannitach?
Dzisiaj najważniejszym świadectwem obecności obu zakonów jest kaplica św. Stanisława Kostki w Chwarszczanach – dawna kaplica zakonna templariuszy i joannitów. To szczególne miejsce, ponieważ dokumentuje historię dwóch najważniejszych zakonów rycerskich, które pochodząc z Ziemi Świętej, stworzyły swoje struktury również na ziemiach Europy Środkowej.
Warto jednak pamiętać, że nie należy wyobrażać sobie Chwarszczan wyłącznie jako samotnej średniowiecznej kaplicy. W XIII–XVI wieku znajdowała się tutaj komandoria, czyli lokalny ośrodek administracyjny, religijny i gospodarczy zakonu. Kaplica była tylko jednym z elementów znacznie większego założenia.
Chwarszczany są miejscem, w którym historia Templariuszy nie kończy się wraz z kasatą zakonu w 1312 roku. Ich dziedzictwo przejęli joannici, którzy przez kolejne ponad 200 lat rozwijali tutejszą komandorię. Do dziś zachowała się kaplica, w której można odnaleźć ślady działalności obu zakonów – od XIII-wiecznej architektury po średniowieczne polichromie wykonane już w czasach joannickich.
