Mieszkowice

Mieszkowice – średniowieczne miasto za murami

Mieszkowice to jedno z ciekawszych średniowiecznych miast warownych Nowej Marchii. Leżą w zachodniej części województwa zachodniopomorskiego, niedaleko Odry, na dawnym pograniczu Nowej Marchii, Brandenburgii i Księstwa Szczecińskiego.

Największą atrakcją miasta są zachowane w bardzo dużym stopniu średniowieczne mury obronne, które otaczają niemal całe historyczne centrum. I właśnie od murów najlepiej zacząć poznawanie Mieszkowic.

Mieszkowice – Od pradziejów do średniowiecznego miasta

Okolice Mieszkowic były zasiedlone już w pradziejach. Archeolodzy odkryli tutaj ślady osadnictwa z neolitu, epoki brązu i wczesnego średniowiecza. W średniowieczu tereny te znajdowały się na pograniczu różnych organizmów politycznych. Przechodziły między innymi pod władzę Piastów i książąt pomorskich, a później znalazły się w strefie zainteresowania margrabiów brandenburskich.

Decydujące znaczenie dla dalszych losów miasta miała ekspansja Brandenburgii w XIII wieku. Margrabiowie brandenburscy rozpoczęli intensywną akcję osadniczą, sprowadzając na te tereny również osadników z zachodniej Europy. W tym właśnie okresie powstało średniowieczne miasto Mieszkowice, znane wówczas pod niemiecką nazwą Bärwalde in der Neumark.

Miasto lokowano prawdopodobnie w drugiej połowie XIII wieku, na prawie magdeburskim. Pierwsza zachowana wzmianka o Mieszkowicach pochodzi z 1295 roku, natomiast dokument z 1298 roku potwierdza już funkcjonowanie miasta i jego kościoła.

Warto przy tym zaznaczyć, że nie ma całkowitej pewności, czy lokacja odbyła się rzeczywiście „na surowym korzeniu”. Istnieją hipotezy, że wcześniej w tym miejscu funkcjonowała starsza osada, a w okolicy mogło znajdować się również pomorskie grodzisko. Średniowieczne miasto otrzymało jednak zupełnie nowy, regularny układ przestrzenny.

Ulice wytyczono niemal pod kątem prostym, tworząc charakterystyczną siatkę urbanistyczną. W centrum znalazł się rynek, a wokół miasta zaczęto wznosić umocnienia. Taki układ można do dziś bardzo dobrze odczytać na planie Mieszkowic.

Mieszkowice – Miasto Waldemara Wielkiego

Jednym z ciekawszych epizodów w historii Mieszkowic jest śmierć Waldemara Wielkiego, margrabiego brandenburskiego z dynastii Askańskiej. Władca zmarł w Mieszkowicach w 1319 roku, prawdopodobnie podczas epidemii febry.

Jego śmierć miała poważne konsekwencje polityczne. W Brandenburgii rozpoczęły się walki o władzę, a sytuację dodatkowo skomplikowała historia tak zwanego Fałszywego Waldemara – człowieka, który kilkanaście lat później podał się za rzekomo ocalałego margrabiego.

Poparły go między innymi część miast i możnych. Doszło do konfliktu politycznego i zbrojnego, a Mieszkowice opowiedziały się po stronie Wittelsbachów. Po zwycięstwie tej dynastii miasto otrzymało kolejne przywileje, co pomogło mu odbudować się po pożarze z 1348 roku. To dobry przykład tego, jak historia niewielkiego miasta była związana z wielką polityką Brandenburgii.

Mieszkowice za murami

Najważniejszym etapem rozwoju miasta było wzniesienie murowanych fortyfikacji. Początkowo Mieszkowice chroniły prawdopodobnie wały ziemno-drewniane. W pierwszej połowie XIV wieku zaczęto zastępować je murami z kamienia, które później uzupełniano i podwyższano cegłą.

Powstał regularny pierścień obronny o długości około 1,5 km, zachowany do dziś w wyjątkowo dużym stopniu. Obecna wysokość murów wynosi przeciętnie około 5–7 metrów.

Mury nie były jednolitą konstrukcją. W dolnych partiach dominują kamienie polne i głazy narzutowe, natomiast wyższe partie wykonywano z cegły. W zależności od okresu i fragmentu fortyfikacji stosowano różne rozwiązania konstrukcyjne.

Co ciekawe, mur nie był tylko prostą ścianą. W jego ciągu rozmieszczono liczne czatownie i baszty łupinowe, pozwalające prowadzić ostrzał wzdłuż lica muru. Obecnie zachowało się 14 czatowni łupinowych i 12 prostokątnych, wśród których znajduje się również Baszta Prochowa.

Pierwotny system obronny uzupełniały dwie główne bramy:

• Brama Moryńska, zwana także Chojeńską, od północy,
• Brama Boleszkowicka, zwana również Kostrzyńską, od południa.

Istniała również Furta Jeziorna, nazywana Żeglarską, a w późniejszym okresie wybito kolejne przejścia, między innymi furtę Rybacką.

Fortyfikacje Mieszkowic zmieniają się razem z wojną

Mieszkowickie mury nie powstały od razu w swojej ostatecznej formie. Były przez kolejne stulecia przebudowywane i wzmacniane.

W XV wieku, szczególnie po najeździe husytów w 1433 roku, fortyfikacje podwyższano i modernizowano. Przebudowywano również baszty, część otwartych od strony miasta czatowni zamykając od tyłu.

Kolejne zmiany pojawiły się wraz z upowszechnieniem broni palnej i artylerii. W XVI wieku tradycyjne średniowieczne mury i baszty coraz gorzej radziły sobie z nową techniką wojenną. Fortyfikacje uzupełniano więc o wały i fosy, a w rejonie bram pojawiały się dodatkowe umocnienia, między innymi przedbramia i basteje.

To właśnie dlatego dzisiejsze mury są swoistym zapisem historii sztuki obronnej. Można na nich prześledzić przejście od średniowiecznych murów kamiennych do późniejszych, bardziej przystosowanych do użycia broni palnej fortyfikacji.

Wojny, pożary i upadek znaczenia murów Mieszkowic

Fortyfikacje przydały się jeszcze podczas kolejnych konfliktów. W czasie wojny trzydziestoletniej około 1631 roku oczyszczono fosy i naprawiono mury. Nie udało się jednak uchronić miasta przed skutkami wojny, która przyniosła ogromne straty ludnościowe i gospodarcze. Według przekazów liczba mieszkańców Mieszkowic spadła wówczas do zaledwie kilkudziesięciu osób.

W późniejszych stuleciach znaczenie obwarowań systematycznie malało. Rozwój artylerii sprawił, że średniowieczne mury stały się przestarzałe. W XVIII wieku zaczęto więc likwidować wały i fosy, a na ich miejscu zakładano ogrody.

Podobny proces zachodził w wielu miastach Nowej Marchii. Dawne umocnienia przestały być potrzebne, a mieszkańcy zaczęli traktować je raczej jako przeszkodę w rozwoju miasta.

Baszty łupinowe w wielu miejscach adaptowano na pomieszczenia gospodarcze i mieszkania dla uboższych mieszkańców. W XIX wieku rozebrano również obie główne bramy miejskie. W ich miejscu ustawiono jedynie ceglane słupy, symbolicznie zaznaczające dawne wjazdy do miasta. Na szczęście nie zdecydowano się na całkowite rozebranie murów.

Mury, które przetrwały

I właśnie dzięki temu Mieszkowice mają dziś jeden z najlepiej zachowanych zespołów średniowiecznych murów miejskich w tej części Polski.

Z pierwotnego obwodu liczącego około 1620 metrów zachowało się około 1500 metrów. Mury są wpisane do rejestru zabytków, podobnie jak historyczny układ urbanistyczny Starego Miasta.

To naprawdę sporo. Spacerując wzdłuż murów, można zobaczyć kolejne czatownie, baszty i fragmenty dawnych umocnień. Warto przy tym zwrócić uwagę na różnice w materiale budowlanym – w jednych miejscach dominują kamienie polne, w innych cegła.

Jedyną zachowaną w pełni zamkniętą basztą jest Baszta Prochowa, znana również jako Ceglany Piec. Jej obecna forma jest wynikiem późniejszych przebudów średniowiecznych fortyfikacji.

Jak wyglądało średniowieczne Mieszkowice?

Układ miasta jest jednym z jego największych atutów. Wewnątrz murów zachowała się średniowieczna prostokątna siatka ulic, z centralnie położonym rynkiem. Wzdłuż murów biegła ulica przymurna, umożliwiająca komunikację wokół miasta.

Na rynku znajdował się ratusz, a przy jego zachodniej stronie wzniesiono kościół parafialny. W XIV wieku pojawił się tutaj również ratusz, który w XIX wieku zastąpiono nową budowlą. Dzisiejszy ratusz pochodzi zasadniczo z przebudowy przeprowadzonej w 1805 roku.

Dzisiaj centrum miasta jest znacznie spokojniejsze, ale układ ulic nadal pozwala wyobrazić sobie średniowieczne Mieszkowice: rynek w środku, zabudowa mieszkalna wokół niego i potężny pierścień murów na zewnątrz.

Kościół Przemienienia Pańskiego

Drugim najważniejszym zabytkiem Mieszkowic jest kościół pw. Przemienienia Pańskiego. Jego historia sięga XIII wieku, a pierwsza wzmianka o świątyni pochodzi z 1298 roku.

Pierwotny kościół był budowlą wczesnogotycką. Dolne partie murów wykonano ze starannie obrobionych ciosów granitowych. Później świątynię rozbudowano, wykorzystując cegłę. Zmieniano również układ naw i podwyższano korpus kościoła.

Dzięki temu dzisiejsza świątynia jest ciekawym przykładem tego, jak przez stulecia zmieniano średniowieczne kościoły, dostosowując je do nowych potrzeb.

W środku zachowały się również starsze elementy wyposażenia, między innymi średniowieczna chrzcielnica, prawdopodobnie z XIV wieku, oraz dzwon herbowy z 1756 roku.

Mieszkowice poza murami

Miasto nie kończyło się oczywiście na murach. Poza nimi powstawały przedmieścia, związane przede wszystkim z rolnictwem i obsługą miasta.

Już przed połową XIV wieku przed Bramą Moryńską funkcjonował szpital i kaplica Świętego Ducha. Takie zespoły sytuowano zazwyczaj poza murami ze względów sanitarnych i praktycznych.

W XIX wieku, wraz z rozwojem komunikacji, Mieszkowice zaczęły coraz wyraźniej wychodzić poza średniowieczny pierścień. Ważnym wydarzeniem było uruchomienie w 1876 roku linii kolejowej Szczecin–Kostrzyn i budowa dworca poza dawnym miastem. Kolej otworzyła Mieszkowice na nowe możliwości gospodarcze, ale jednocześnie przyspieszyła rozwój zabudowy poza historycznym centrum.

Mieszkowice dzisiaj

Po II wojnie światowej miasto znalazło się w granicach Polski. Dawna niemiecka nazwa Bärwalde in der Neumark została zastąpiona polską nazwą Mieszkowice; obecna nazwa została oficjalnie ustalona w 1947 roku.

Dzisiaj Mieszkowice są niewielkim, spokojnym miastem, ale pod względem zachowanego dziedzictwa średniowiecznego zdecydowanie wyróżniają się na mapie Pomorza Zachodniego.

Największą wartością miasta jest zachowany średniowieczny układ urbanistyczny wraz z niemal pełnym pierścieniem murów obronnych. Do tego dochodzi wczesnogotycki kościół Przemienienia Pańskiego, Baszta Prochowa, rynek z ratuszem i pojedyncze historyczne budynki.

Jeśli ktoś lubi małe miasta, średniowieczne fortyfikacje i miejsca, które nie zostały jeszcze całkowicie „odkryte” przez turystów, Mieszkowice są naprawdę dobrym kierunkiem. Nie trzeba tutaj szukać pojedynczego spektakularnego zabytku. Największą atrakcją jest całe miasto – jego układ, mury i możliwość zobaczenia, jak wyglądało średniowieczne miasto warowne Nowej Marchii.

Zwiedzając Mieszkowice warto zajrzeć do pobliskich miasteczek ze średniowiecznym rodowodem Nowej Marchii: Chojna, Trzcińsko-Zdrój i Moryń. Wszystkie mają dość dobrze zachowane mury miejskie, podobnie jak miasta po stronie księstwa szczecińskiego: Pyrzyce i Stargard.