Strzelce Krajeńskie – średniowieczne miasto otoczone murami
Strzelce Krajeńskie to jedno z ciekawszych średniowiecznych miast dawnej Nowej Marchii. W początkowym okresie istnienia tego państwa region nazywano Marchią Zaodrzańską. Miasto powstało na terenach pogranicznych, o które przez długi czas rywalizowały Wielkopolska, Pomorze i Brandenburgia.
Zanim powstało miasto, w okolicy istniały starsze osady i umocnienia. Tereny te należały wcześniej do polskiej kasztelanii santockiej, a zamieszkiwała je między innymi ludność pomorska. W źródłach pojawia się osada Strelzi, której nazwę wiąże się z późniejszymi Strzelcami.
Początki Strzelec i zamek Konrada
Ważnym momentem w historii regionu był 1260 rok. Wtedy doszło do małżeństwa Konstancji, córki księcia wielkopolskiego Przemysła I, z Konradem, synem margrabiego brandenburskiego Jana I. Ślub odbył się w Santoku, a Konstancja otrzymała jako posag część kasztelanii santockiej, z wyłączeniem samego grodu i zamku w Santoku. Konrad rozpoczął umacnianie swojej pozycji na tym terenie. W pobliżu istniejącej osady Strzelcze zbudował zamek i zamieszkał w nim razem z Konstancją.
Zamek nie przetrwał jednak długo. W 1272 roku został spalony przez Przemysła II, brata Konstancji, późniejszego księcia wielkopolskiego i króla Polski. Konrad nie odbudował zamku. Zamiast tego na miejscu starszej osady zaczęto organizować nowe, silnie ufortyfikowane miasto. Nowe miasto otrzymało niemiecką nazwę Vredeberg, później Friedeberg, czyli „Pokojowa Góra”. Po wojnie i zmianach granic przyjęła się polska nazwa Strzelce Krajeńskie.
Powstanie średniowiecznego miasta
Pierwsze zręby nowego miasta były gotowe już w 1286 roku. Z tego roku pochodzi pierwsza znana wzmianka o Strzelcach. Miasto zaprojektowano na planie zbliżonym do koła. Zajmowało około 24 hektarów. W centrum wytyczono rynek oraz teren przeznaczony pod kościół. Wzdłuż murów poprowadzono ulicę okólną, a wnętrze miasta podzielono na regularne kwartały za pomocą sześciu głównych ulic.
Budowę rozpoczęto od najważniejszego elementu – murów obronnych. Wzniesiono również dwie główne bramy miejskie:
- Bramę Młyńską, nazywaną także Drezdenecką lub Wschodnią,
- Bramę Gorzowską, nazywaną również Brzozowską.
Od około 1290 roku zaczęto budować kościół parafialny i ratusz. Poza murami, tuż za Bramą Młyńską, znajdowała się siedziba wójtostwa. Początkowo większość domów była drewniana. Budynki kryto przede wszystkim trzciną i słomą. Stopniowo jednak miasto stawało się coraz bardziej murowane.
Potężne mury obronne Strzelec
Największym atutem średniowiecznych Strzelec były ich umocnienia. Mury miejskie miały około 1700 metrów długości i około 8–9 metrów wysokości. Zbudowano je głównie z polnych kamieni i głazów narzutowych.
W ciągu murów znajdowało się 38 baszt łupinowych, nazywanych również czatowniami. Były to zazwyczaj kilkukondygnacyjne konstrukcje otwarte od strony miasta. Rozmieszczono je nieregularnie, dostosowując ich położenie do przebiegu murów i warunków terenowych. Obrońcy mogli przemieszczać się między poszczególnymi stanowiskami albo ulicą biegnącą wzdłuż murów, albo drewnianym gankiem bojowym umieszczonym przy murze. System obronny uzupełniały krenelaże, machikuły, wały ziemne i fosa.
Sama lokalizacja miasta również sprzyjała obronie. Od jednej strony znajdowało się jezioro, a od wschodu tereny podmokłe i bagniste. Miasto miało więc naturalną ochronę, którą dodatkowo wzmocniono potężnymi fortyfikacjami.
Bramy miejskie
Pierwsze bramy były prawdopodobnie stosunkowo prostymi konstrukcjami kamiennymi. Ich pierwotny wygląd nie jest dokładnie znany.
W XV wieku obie główne bramy zostały gruntownie przebudowane. Otrzymały przedbramia, szyje bramne, brony oraz liczne otwory strzelnicze. Brama Młyńska otrzymała szczególnie rozbudowane przedbramie o charakterze barbakanu.
Do dzisiaj zachowała się Brama Młyńska. Brama Gorzowska została rozebrana w 1866 roku.
Baszta Czarownic
W XIV wieku, w północno-zachodniej części miasta, powstała Baszta Więzienna, znana również jako Baszta Czarownic lub Baszta Prochowa.
To wyjątkowy element fortyfikacji Strzelec. W przeciwieństwie do większości baszt łupinowych jest basztą pełną, czyli zamkniętą również od strony miasta. Dolna część została wykonana z kamienia, a obecna forma jest efektem późniejszych przebudów. Baszta służyła między innymi jako miejskie więzienie. Przetrzymywano tutaj także kobiety oskarżane o czary. Stąd wzięła się jej popularna nazwa „Baszta Czarownic”.
Strzelce jako silna twierdza
Jak na średniowieczne miasto Strzelce były bardzo dobrze ufortyfikowane. Układ ulic pozwalał na stosunkowo szybkie przemieszczanie ludzi i sprzętu w rejon zagrożonego fragmentu murów. Dodatkowym punktem obserwacyjnym była wysoka wieża kościoła parafialnego, która pozwalała kontrolować okolicę. Fortyfikacje sprawdziły się między innymi podczas wyprawy Władysława Łokietka na Brandenburgię w 1326 roku. Miasto zdołało się wówczas obronić.
Znacznie tragiczniejsze wydarzenia miały miejsce w 1433 roku, kiedy Strzelce zostały zaatakowane przez połączone siły husytów i wojsk polskich dowodzonych przez Piotra Szafrańca. Po około dwóch dniach oblężenia napastnicy podkopali się pod murami i wtargnęli do miasta. Strzelce zostały zdobyte, spalone i poważnie zniszczone, a wielu mieszkańców zginęło.
Kolejne ogromne straty przyniosła wojna trzydziestoletnia. Po jej zakończeniu miasto zostało odbudowane.
Bogate miasto Nowej Marchii
Po odbudowie Strzelce stopniowo odzyskiwały znaczenie gospodarcze. Początkowo miejska własność ziemska była stosunkowo niewielka. Z czasem jednak miasto otrzymywało lub nabywało kolejne wsie, folwarki i młyny. Szczególnie ważna była kolonizacja terenów nadwarciańskich w XVIII wieku. Przy wsparciu państwa pruskiego na należących do miasta terenach powstawały nowe osady.
W XIX wieku majątek miejski osiągnął ogromne rozmiary. W najlepszym okresie Strzelce posiadały ponad 5000 hektarów ziemi. Do miasta należały między innymi wsie Żółwin, Górecko, Stara Łącznica, Brzezinka, Górczyna, Nowa Łącznica, Przysieka, Zwierzyn, Zagaje, Rzekcin, Wełmin i Czyżewo, a także liczne młyny i folwarki, między innymi Sidłów i Piastowo.
Dochody miasta pochodziły nie tylko z ziemi. Ważną rolę odgrywały handel, rzemiosło, młyny, folwarki, a później również manufaktury.
Co warto zobaczyć w Strzelcach Krajeńskich?
Strzelce są dzisiaj ciekawym miejscem dla osób zainteresowanych średniowiecznymi fortyfikacjami. Co ważne, sporo z dawnego systemu obronnego zachowało się do dzisiaj.
Dobrym pomysłem jest skorzystanie z miejskiego audio-przewodnika, który prowadzi turystę po najważniejszych zabytkach miasta.
1. Zegar słoneczny
Spacer można rozpocząć w centrum, przy zegarze słonecznym znajdującym się niedaleko punktu informacji turystycznej.
Jest tu ciekawa historia. Zegar wykonano z piaskowca pochodzącego ze zniszczonego w 1945 roku pomnika cesarza Wilhelma I. Wskazówką zegara jest natomiast fragment starego ogrodzenia.
2. Rynek i dawny ratusz
Następnym punktem jest rynek oraz charakterystyczny neorenesansowy budynek dawnego ratusza z drugiej połowy XIX wieku, który obecnie pełni funkcję sądu rejonowego.
Warto zwrócić uwagę na ozdobny, kuty maszt flagowy z uchwytem w kształcie smoka.
3. Kościół Najświętszej Marii Panny
Niedaleko rynku znajduje się gotycki kościół Najświętszej Marii Panny. Świątynia jest orientowana, czyli jej prezbiterium znajduje się po stronie wschodniej, a wieża po zachodniej.
Kościół ma formę bazyliki – nawa główna jest wyższa od naw bocznych. Budowlę wzniesiono przede wszystkim z cegły, ale wykorzystano również kamień. Przy kościele znajduje się fontanna oraz znacznie mniej widoczna kamienna studnia. Do XVIII wieku w tym miejscu funkcjonował także cmentarz.
4. Baszta Czarownic
Dalej trasa prowadzi w kierunku Baszty Czarownic. Po drodze warto zwrócić uwagę na dom rodzinny Ludwika Nostera, malarza urodzonego w Strzelcach w 1859 roku, który został później malarzem związanym z dworem cesarza niemieckiego.
Przy baszcie pojawia się pierwsza z charakterystycznych figurek strzeleckich czarownic na miotle. Sama baszta jest jednym z najciekawszych elementów miejskich fortyfikacji. Była więzieniem, a w czasach procesów o czary mogły być tutaj przetrzymywane osoby oskarżone o czary.
Procesy o czary w Strzelcach nasiliły się szczególnie w XVI wieku, a pierwsze znane procesy rozpoczęły się około 1550 roku. Co ciekawe, oskarżenia nie dotyczyły wyłącznie zielarek czy akuszerek. Podejrzewano o czary również kobiety z zamożnych rodzin. Oskarżenia dotknęły nawet burmistrza, jego żonę i pastora.
5. Brama Młyńska i mury miejskie
Spacer prowadzi dalej przez fragmenty dawnej zabudowy, między innymi obok domów szachulcowych i dawnej siedziby bractwa kurkowego. Następnie dochodzimy do przesmyku między jeziorami i do Brama Młyńskiej, czyli najlepiej zachowanej bramy średniowiecznych Strzelec.
Warto zwrócić uwagę na fragmenty przedbramia oraz element wystający poza linię murów, związany z dawnym systemem sanitarnym miasta.
6. Spacer wzdłuż murów
Najciekawszy fragment trasy prowadzi ulicą Przymurną, wzdłuż średniowiecznych murów. Można tutaj dobrze zobaczyć sposób ich budowy. Mur wykonano z polnych kamieni i głazów narzutowych, układanych warstwami. U podstawy jego grubość dochodzi do około 1,5 metra.
Wzdłuż murów zachowały się także liczne baszty łupinowe. W późniejszych czasach część z nich wykorzystywali biedniejsi mieszkańcy miasta, urządzając w nich niewielkie pomieszczenia mieszkalne.
Przy wybitym przejściu w ciągu ulicy Targowej stoją dwa kamienne słupy z herbami Strzelec.
7. Miejsce po Bramie Gorzowskiej
Idąc dalej, dochodzimy do miejsca, w którym stała niegdyś Brama Gorzowska. Rozebrano ją w 1866 roku.
W pierwszej połowie XVIII wieku zasypano także miejskie fosy i częściowo wyrównano dawne wały ziemne. Dlatego współczesny układ terenu nie zawsze pozwala łatwo wyobrazić sobie, jak wyglądało miasto w średniowieczu.
W miejscu dawnej bramy znajduje się obelisk poświęcony Merkelinowi, średniowiecznemu augustianinowi i teologowi związanemu z miejscowym klasztorem.
Klasztor augustianów
Augustianie eremici pojawili się w Strzelcach około 1290 roku. Ich klasztor i kaplica znajdowały się we wschodniej części miasta, niedaleko Bramy Młyńskiej.
Klasztor nie przetrwał wydarzeń z 1433 roku. Podczas najazdu husytów mnisi zostali zabici, a zabudowania klasztorne zniszczone. Dzisiaj po klasztorze pozostały przede wszystkim ślady archeologiczne.
W miejscu rozebranej bramy Gorzowskiej postawiono obelisk Merkelina, mnicha augustiańskiego z XIV wieku wybitnego teologa związanego z klasztorem strzeleckich augustianów.
Strzelce Krajeńskie – miasto na godzinny spacer
Na koniec warto wspomnieć o jeszcze jednym współczesnym elemencie Strzelec – muralach oraz figurkach czarownic, które stały się charakterystycznym elementem miasta i nawiązują do jego historii.
Strzelce Krajeńskie są dobrym miejscem na krótki postój. Miasto leży przy drodze krajowej nr 22, a trasa prowadzi praktycznie przez historyczne centrum. Jeśli jedziemy tędy przejazdem, warto zatrzymać się choćby na godzinę.
Największą atrakcją są zachowane średniowieczne mury miejskie, baszty i Brama Młyńska. W połączeniu z gotyckim kościołem, zachowanym układem starego miasta, jeziorami i pozostałościami dawnych fortyfikacji tworzą one obraz miasta, które do dziś zachowało wyjątkowo dużo ze swojej średniowiecznej historii.
