Trzcińsko-Zdrój

Trzcińsko-Zdrój – średniowieczne miasto za murami

Trzcińsko-Zdrój to niewielkie miasto na Pomorzu Zachodnim, które zachowało wyjątkowo czytelny średniowieczny układ urbanistyczny oraz ponad 1,5 km murów obronnych z bramami i basztami. To jedno z tych miejsc, w których spacer po ulicach pozwala niemal bez wysiłku wyobrazić sobie średniowieczne miasto zamknięte w kamiennym pierścieniu.

Określenie „polskie Carcassonne” przypisuje się kilku polskim miejscowościom z zachowanymi murami obronnymi i średniowiecznym rozplanowaniem, między innymi Byczynie, Chełmnu, Lwówkowi Śląskiemu, Paczkowowi i Szydłowowi. Tymczasem na Pomorzu Zachodnim również zachowało się kilka niewielkich miast, które wciąż można oglądać niemal w granicach wyznaczonych w średniowieczu.

Trzcińsko-Zdrój jest szczególne. Dawne miasto nowomarchijskie zachowało nie tylko mury, ale również zasadniczy układ ulic, rynek, gotycki kościół i średniowieczny ratusz. Całość tworzy jeden z najlepiej zachowanych zespołów urbanistyczno-obronnych tej części Polski.

Uzdrowisko (obecnie DPS) - Trzcińsko-Zdrój
Uzdrowisko (obecnie DPS) – Trzcińsko-Zdrój

Od osady do miasta

Początki Trzcińska sięgają średniowiecza. W źródłach z 1248 roku pojawia się miejscowość związana z komandorią templariuszy w Rurce. W drugiej połowie XIII wieku obszar znalazł się w granicach Nowej Marchii. Około 1281 roku Trzcińsko było już miastem, a lokacja na prawie niemieckim zapoczątkowała jego regularny układ przestrzenny.

Miasto położono nad jeziorem Trzygłowskim, obecnie nazywanym Jeziorem Miejskim. Centralną część zajmował rynek, wokół którego rozplanowano ulice i kwartały zabudowy. Początkowo zabezpieczeniem miasta były zapewne umocnienia ziemno-drewniane. Na przełomie XIII i XIV wieku rozpoczęto ich zastępowanie kamiennymi murami.

Trzcińsko leżało na ważnym szlaku łączącym Chojnę i Myślibórz. Dogodne położenie sprzyjało handlowi, ale jednocześnie czyniło miasto podatnym na działania wojenne.

Zabytkowy ratusz - Trzcińsko Zdrój
Ratusz – Trzcińsko-Zdrój

Wojny i zniszczenia

W 1433 roku Trzcińsko zostało zniszczone podczas najazdu husytów na Nową Marchię, pozostającą wówczas pod panowaniem zakonu krzyżackiego. Kolejne poważne zniszczenia przyniósł najazd książąt pomorskich w 1468 roku.

Po tych wydarzeniach przystąpiono do odbudowy i modernizacji fortyfikacji. W XV wieku część baszt łupinowych zamknięto od strony miasta, podwyższono bramy i wzniesiono przedbramia. Zmiany wynikały również z rozwoju techniki wojennej i pojawienia się broni palnej.

Trudny okres przyszedł ponownie w czasie wojny trzydziestoletniej. Miasto wielokrotnie przechodziło z rąk do rąk, było rabowane przez oddziały cesarskie i szwedzkie, a działania wojenne przyniosły kolejne straty.

Mury miejskie

Mury obronne należą dziś do najważniejszych zabytków Trzcińska-Zdroju. Ich budowę rozpoczęto prawdopodobnie na przełomie XIII i XIV wieku. Wykorzystano przede wszystkim miejscowe głazy narzutowe, a późniejsze partie oraz elementy fortyfikacji wykonywano również z cegły.

Pierwotny obwód miał około 1700 metrów. Mury osiągały około 6-9 metrów wysokości i około metra grubości. W ich ciągu znajdowały się liczne baszty łupinowe, otwarte od strony miasta. Według opracowań archeologicznych i architektonicznych było ich pierwotnie około 50.

Charakterystyczną cechą fortyfikacji jest połączenie starszych, kamiennych partii z późniejszymi elementami ceglanymi. W XV i XVI wieku obwarowania dostosowywano do nowych sposobów prowadzenia działań oblężniczych.

Do dzisiaj zachowało się około 1564 metrów murów, czyli ponad 90 procent ich pierwotnego obwodu. To właśnie wyjątkowy stopień zachowania fortyfikacji sprawia, że Trzcińsko-Zdrój należy do najcenniejszych średniowiecznych zespołów miejskich w Polsce.

Bramy miejskie w Trzcińsku Zdroju

Do miasta prowadziły trzy główne bramy:

Brama Myśliborska, zwana wcześniej Kamienną, znajduje się po południowej stronie miasta. Jej najstarsze partie pochodzą z początku XIV wieku. W XV wieku bramę podwyższono i rozbudowano o przedbramie, które nie zachowało się do naszych czasów.

Brama Chojeńska, nazywana również Rosnowską, znajduje się od strony zachodniej. Podobnie jak Brama Myśliborska powstała na początku XIV wieku, a w XV stuleciu została rozbudowana.

Brama Strzeszowska zamykała miasto od północy. Była najbardziej okazałą z trzcińskich bram, ale została rozebrana w 1870 roku.

Do naszych czasów przetrwały więc dwie główne bramy: Myśliborska i Chojeńska.

Brama Myśliborska - Trzcińsko Zdrój
Brama Myśliborska – Trzcińsko-Zdrój
Brama Chojeńska - Trzcińsko-Zdrój
Brama Chojeńska – Trzcińsko-Zdrój

Baszty pełne w Trzcińsku

Wśród zachowanych elementów fortyfikacji wyróżniają się trzy zamknięte baszty.

Baszta Prochowa powstała w wyniku przebudowy starszej baszty łupinowej. Jej obecna forma pochodzi z późnego średniowiecza.

Baszta Bociania jest gotycką basztą o rzucie prostokątnym. Swoją nazwę zawdzięcza bocianiemu gniazdu, które znajdowało się niegdyś na jej zwieńczeniu.

Baszta Zachodnia, nazywana również Lodową, została w XX wieku poważnie uszkodzona i zawaliła się w 1984 roku. Odbudowano ją w 2011 roku.

Oprócz baszt zamkniętych zachowało się kilkadziesiąt baszt łupinowych, czyli wysuniętych poza lico muru i otwartych od strony miasta.

Baszta Prochowa - Trzcińsko-Zdrój
Baszta Prochowa – Trzcińsko-Zdrój
Baszta Zachodnia - Trzcińsko Zdrój
Baszta Zachodnia – Trzcińsko Zdrój
Baszta Bociania - Trzcińsko-Zdrój
Baszta Bociania – Trzcińsko-Zdrój

Ratusz – średniowieczne centrum miasta

Ratusz znajduje się przy rynku i jest jednym z najcenniejszych zabytków Trzcińska-Zdroju. Jego początki wiążą się z domem kupieckim, który powstał w średniowieczu. Budowla była następnie wielokrotnie przebudowywana i stopniowo przejęła funkcje administracyjne.

Pierwsza bezpośrednia wzmianka o ratuszu pochodzi z 1409 roku. Obiekt rozbudowywano w kolejnych fazach, aż uzyskał formę charakterystyczną dla późnego średniowiecza. Szczególnie efektowne są jego szczyty ozdobione późnogotyckim maswerkiem.

Ciekawostka: w średniowiecznym ratuszu nie tylko obradowały władze miejskie. Budynek pełnił również funkcje handlowe, sądowe i administracyjne. W podziemiach znajdowały się między innymi pomieszczenia więzienne.

Kościół z XIII wieku - Trzcińsko-Zdrój
Kościół z XIII wieku – Trzcińsko-Zdrój

Kościół Matki Bożej Nieustającej Pomocy

Drugim najważniejszym średniowiecznym zabytkiem miasta jest gotycki kościół pw. Matki Bożej Nieustającej Pomocy. Jego początki sięgają drugiej połowy XIII wieku, a budowę datuje się najczęściej na lata około 1260-1280.

Pierwotnie była to niewielka, jednonawowa świątynia. W XIV i XV wieku została przebudowana i powiększona. W 1433 roku kościół ucierpiał podczas najazdu husytów, a następnie został odbudowany. W XVI wieku, po wprowadzeniu reformacji, stał się świątynią protestancką.

Dzisiejszy wygląd świątyni jest również wynikiem XIX-wiecznych prac remontowych, podczas których przebudowano między innymi wieżę i część pozostałych elementów budowli.

Trzcińsko-Zdrój, czyli uzdrowisko

Skąd wzięła się druga część nazwy miasta?

Pod koniec XIX wieku miejscowy lekarz dr Boding zainteresował się znajdującymi się w okolicy pokładami torfu borowinowego. Borowina zawierała znaczne ilości składników mineralnych, między innymi żelaza i siarki.

W latach 1898-1900 na półwyspie Jeziora Miejskiego powstał zakład uzdrowiskowy. Kurort rozwijał się, a zabiegi borowinowe stały się ważnym elementem lokalnej gospodarki. W 1905 roku wykonano około 4000 kąpieli borowinowych. W 1907 roku miasto otrzymało oficjalnie nazwę „Bad”, czyli „Zdrój”. Niemiecka nazwa miejscowości brzmiała wówczas Bad Schönfließ.

Ciekawostka: uzdrowisko posiadało nie tylko urządzenia lecznicze. Powstał tu również park, pawilon koncertowy, sala balowa oraz wypożyczalnia łodzi. Kurort był więc miejscem leczenia, ale również wypoczynku i rozrywki.

Dlaczego Trzcińsko przetrwało?

Jedną z największych atrakcji miasta jest zachowana historyczna zabudowa wewnątrz murów. Trzcińsko-Zdrój zostało w czasie II wojny światowej stosunkowo słabo zniszczone. Dzięki temu średniowieczny układ ulic, rynek, kościół, ratusz i znaczna część historycznej zabudowy nadal tworzą spójną całość.

Dzisiejsze domy pochodzą przede wszystkim z XIX i początku XX wieku. Nie oznacza to jednak, że średniowieczne miasto zniknęło. Przeciwnie, jego plan jest nadal bardzo czytelny, a przebieg dawnych ulic i kwartałów zabudowy zachował się niemal bez zmian.

Szlak geologiczny wokół murów

Ciekawym uzupełnieniem zwiedzania jest Szlak Geologiczny „Wokół murów obronnych”. Wzdłuż fortyfikacji można zobaczyć różne rodzaje głazów narzutowych oraz informacje o ich pochodzeniu.

To nawiązanie do samej historii murów. Średniowieczni budowniczowie wykorzystali materiał, który znajdował się w najbliższym otoczeniu miasta, przede wszystkim granitowe głazy narzutowe pozostawione przez lądolód.

Co nowego w Trzcińsku-Zdroju?

W ostatnich latach coraz większą uwagę poświęca się konserwacji średniowiecznych fortyfikacji. W 2025 roku zakończono remont i prace konserwatorskie przy Bramie Myśliborskiej oraz przylegających fragmentach murów. Usunięto między innymi niehistoryczne betonowe elementy, naprawiono ubytki, odtworzono właściwe spoinowanie i zabezpieczono kamienne oraz ceglane partie przed dalszą degradacją.

Współczesne badania i dokumentacja zabytków potwierdzają również wyjątkową wartość zachowanego układu urbanistycznego. W 2025 roku Biuro Dokumentacji Zabytków w Szczecinie podkreśliło, że Trzcińsko-Zdrój należy do najlepiej zachowanych zespołów średniowiecznych fortyfikacji w Polsce.

Trzcińsko-Zdrój dzisiaj

Dzisiaj Trzcińsko-Zdrój jest jednym z najmniejszych miast Pomorza Zachodniego, ale jego niewielkie rozmiary są właśnie jego największym atutem. W ciągu kilku godzin można obejść niemal cały średniowieczny obwód miasta, zobaczyć dwie zachowane bramy, baszty, mury, ratusz i gotycki kościół.

Najlepiej oglądać fortyfikacje również od strony zewnętrznej, szczególnie od strony jeziora. Dopiero wtedy można dostrzec skalę całego założenia i zrozumieć, dlaczego niewielkie Trzcińsko przez stulecia było miastem otoczonym niemal nieprzerwanym pierścieniem obronnym.

Warto również wybrać się poza miasto. Z Trzcińska-Zdroju w kierunku Siekierek prowadzi trasa rowerowa wykorzystująca w znacznej części dawny szlak kolejowy. Okolica oferuje więc połączenie średniowiecznej architektury, pozostałości dawnego uzdrowiska, jezior i krajobrazu dawnej Nowej Marchii.

Trzcińsko-Zdrój nie jest polskim Carcassonne. I być może właśnie dlatego warto je zobaczyć. To niewielkie, autentyczne miasto, w którym zachował się wyjątkowo duży fragment średniowiecznego świata. Spacer wzdłuż murów pozwala zobaczyć nie rekonstrukcję, lecz prawdziwe fortyfikacje, które pamiętają czasy husytów, Krzyżaków, książąt pomorskich i dawnych mieszkańców Nowej Marchii.