Zamek Joannitów w Słońsku
Słońsk
Słońsk (dawniej Sonnenburg) po raz pierwszy pojawił się w dokumentach w 1295 roku. Znajdował się tu wówczas gród, a według przekazów także siedziba templariuszy. Po rozwiązaniu zakonu w 1312 roku Słońsk przeszedł pod władzę margrabiów brandenburskich i biskupów lubuskich. W 1341 roku Hening i Arnold von Uchtenhagenowie rozpoczęli budowę pierwszego zamku.
Joannici i rozkwit miasta
20 czerwca 1426 roku, na mocy umowy zawartej z elektorem brandenburskim Fryderykiem I Hohenzollernem, Słońsk został oddany joannitom w zastaw za 900 kop groszy czeskich. W 1427 roku zakon przejął dobra pod swój zarząd, a następnie wzniósł nowy zamek przeznaczony na siedzibę baliwa.
Przybycie joannitów w dużej mierze przyczyniło się do rozwoju miasteczka. Słońsk stał się siedzibą Baliwatu Brandenburskiego – jednostki organizacyjnej zakonu, której podlegały okoliczne komandorie, między innymi w Sulęcinie, Łagowie, Rurce, Leśnicy, Czaplinku i Chwarszczanach. Miasto stało się ważnym ośrodkiem administracyjnym, gospodarczym i oświatowym. Joannici założyli tu szkołę, rozwijali rzemiosło i rybołówstwo, a w latach 1474–1522 wznieśli kościół.
W połowie XVI wieku zamek został rozbudowany i przebudowany. W latach 1545–1564 wzniesiono jego zachodnie skrzydło, wykorzystując częściowo średniowieczne mury obwodowe. Między skrzydłami znajdowała się wieża, a całość otaczała fosa.
W XVI wieku joannici z Baliwatu Brandenburskiego przyjęli protestantyzm. Baliwat zachował jednak ciągłość organizacyjną i funkcjonował jako protestancka gałąź zakonu joannitów.
Joannici pozostali związani ze Słońskiem do początku XIX wieku. W 1810 roku zakon został rozwiązany w Prusach w ramach sekularyzacji, a jego dobra przejęło państwo pruskie.
Słońsk dziś
Współcześnie Słońsk jest przede wszystkim miejscowością położoną w sąsiedztwie Parku Narodowego „Ujście Warty” – jednego z najcenniejszych przyrodniczo obszarów w Polsce, słynącego przede wszystkim z bogactwa ptaków wodnych i błotnych. Park Narodowy „Ujście Warty” utworzono w 2001 roku.
Zamek Joannitów w Słońsku
Pierwszy zamek w Słońsku wznieśli w XIV wieku Hening i Arnold von Uchtenhagenowie. Po przejęciu Słońska przez joannitów w 1426 roku zakon zdecydował się na budowę nowej, większej siedziby baliwa. W latach 1427–1429 wzniesiono zamek na planie prostokąta o wymiarach około 42,5 × 32 metry. Jego głównym elementem był duży dom mieszkalny po wschodniej stronie, natomiast pozostałą część założenia zajmował dziedziniec otoczony murami.
W połowie XVI wieku zamek został rozbudowany. W latach 1545–1564 wzniesiono zachodnie skrzydło, częściowo wykorzystując średniowieczne mury. Między skrzydłami znajdowała się wieża, a całość otaczała fosa.
W czasie wojny trzydziestoletniej zamek został spalony przez wojska szwedzkie w 1652 roku i przez około dziesięć lat pozostawał w ruinie. W 1661 roku rozpoczęto jego odbudowę z inicjatywy baliwa joannitów, księcia Jana Maurycego von Nassau-Siegen. Nowa rezydencja otrzymała formę reprezentacyjnego pałacu utrzymanego w duchu niderlandzkiego klasycyzmu. Prace prowadzono między innymi pod kierunkiem holenderskich budowniczych Cornelisa Ryckwaerta i Gorus(a) Perrona, a z projektem wiązany jest Pieter Post.
Założenie miało plan zbliżony do kwadratu o wymiarach około 43 × 43 metry. Wschodnią część zajmował budynek mieszkalny, a zachodnią – dziedziniec otoczony niskim murem. Dziedziniec został sztucznie podwyższony o około cztery metry. Całość otaczała szeroka na około 20 metrów fosa, przez którą prowadziły drewniane mosty.
W XVIII wieku barokowe założenie zostało częściowo przekształcone. W 1783 roku rozebrano mury dziedzińca i zasypano fosę, a w 1792 roku obniżono poziom dziedzińca. W rezultacie zmieniły się proporcje budowli i jej wygląd.
W 1810 roku zakon joannitów został rozwiązany, a zamek przeszedł na własność państwa pruskiego. W kolejnych latach wykorzystywano go między innymi do celów administracyjnych i więziennych.
W 1852 roku król Fryderyk Wilhelm IV odnowił Baliwat Brandenburski Zakonu Joannitów. Zamek w Słońsku został wówczas odzyskany przez odnowiony zakon i ponownie stał się jego ważną siedzibą. W drugiej połowie XIX wieku przeprowadzono prace modernizacyjne i przebudowano wnętrza, dostosowując je do funkcji reprezentacyjnych oraz potrzeb zakonu.
W 1945 roku zamek został przejęty przez władze radzieckie, a znajdujące się w nim archiwum zakonu uległo rozproszeniu i częściowemu zniszczeniu. Po wojnie budowla stopniowo popadała w ruinę. W 1975 roku zamek został podpalony, a pożar doprowadził do jego niemal całkowitego zniszczenia. Do dziś zachowały się imponujące ruiny dawnej rezydencji joannitów.
Kościół pojoannicki
Kościół w Słońsku został wzniesiony przez joannitów w XV wieku. Budowę rozpoczęto w 1474 roku, a świątynia była następnie rozbudowywana i wyposażana. W późniejszych wiekach kościół był wielokrotnie przebudowywany i odnawiany, między innymi po zniszczeniach z czasów wojny trzydziestoletniej.
W jego wnętrzu zachowały się cenne elementy wyposażenia, między innymi barokowa chrzcielnica z 1658 roku, ambona z 1773 roku oraz liczne pamiątki związane z zakonem joannitów, w tym tablice herbowe.
Ciekawostka: 16 czerwca 2001 roku w słońskim kościele odbyło się pierwsze po II wojnie światowej nabożeństwo związane z tradycyjnym dniem rycerskim joannitów (Rittertag). Było to ważne wydarzenie symbolicznie nawiązujące do wielowiekowej obecności zakonu w Słońsku.
Więzienie i obóz koncentracyjny Sonnenburg
W latach 1832–1834 w Słońsku wzniesiono więzienie mogące pomieścić około tysiąca osadzonych. W okresie pruskim trafiali tu głównie kryminaliści, ale osadzano również więźniów politycznych – w XIX wieku przebywali tu m.in. Polacy, uczestnicy powstań narodowowyzwoleńczych, wśród nich Karol Libelt oraz syn generała Henryka Dąbrowskiego.
W 1933 roku hitlerowcy przekształcili zakład karny w pierwszy na terenie Niemiec obóz koncentracyjny „Sonnenburg”, w którym więziono przede wszystkim niemieckich przeciwników nazizmu – pisarzy, deputowanych do Reichstagu i naukowców. Wśród osadzonych znalazł się m.in. Carl von Ossietzky, późniejszy laureat Pokojowej Nagrody Nobla za rok 1935. Pod naciskiem międzynarodowej opinii publicznej obóz formalnie zlikwidowano, a w 1934 roku obiekt ponownie zamieniono w więzienie – funkcję tę, przynajmniej częściowo, zachował aż do końca wojny.
Podczas II wojny światowej, na mocy osławionego dekretu „Noc i Mgła” (Nacht und Nebel) z 1941 roku, trafiali tu obywatele Francji, Belgii, Holandii, Luksemburga, Danii i Norwegii odmawiający służby w armii III Rzeszy, a także Polacy, Jugosłowianie, Czesi, Słowacy, Bułgarzy, Austriacy, Szwajcarzy, Estończycy, Włosi, Rosjanie i Hiszpanie – w większości opozycjoniści i dezerterzy z niemieckiej armii. Przez pewien czas przetrzymywano tu również uczestników Powstania Warszawskiego z sierpnia 1944 roku.
Do największej tragedii w historii więzienia doszło w nocy z 30 na 31 stycznia 1945 roku, gdy oddział SS wraz z funkcjonariuszami gestapo z Frankfurtu nad Odrą oraz miejscową załogą więzienia rozstrzelał 819 więźniów. Ciała ofiar odnaleźli 2 lutego 1945 roku żołnierze radzieccy, którzy zdobyli wówczas Sonnenburg. Miejsce zbrodni upamiętniają dziś pomnik oraz wybudowane w 1974 roku Muzeum Martyrologii, a w lesie przy wyjeździe ze Słońska w kierunku Kostrzyna znajduje się cmentarz jeniecki ofiar dawnego więzienia, o który do dziś dba wspólnie polska i niemiecka młodzież.
Będąc w Słońsku koniecznie trzeba odwiedzić położony tuż obok park narodowy „Ujście Warty”.
Joannici – krótka historia zakonu Joannitów. Inne zamki Joannitów – zamek w Łagowie, zamek w Swobnicy.
