Zamek krzyżacki w Działdowie
Działdowo
Działdowo jest miastem założonych przez Krzyżaków. Położone na pograniczu Prus i Mazowsza od początku swojego istnienia miało znaczenie strategiczne. Tereny te zamieszkiwało pierwotnie pruskie plemię Sasinów, których ziemie sąsiadowały z Mazowszem. Pograniczne położenie sprawiało, że obszar ten przez długi czas był areną konfliktów i najazdów.
Początki zamku w Działdowie
Zakon krzyżacki rozpoczął budowę pierwszej warowni w Działdowie około 1306 roku. Najprawdopodobniej była to drewniana strażnica graniczna, wzniesiona w miejscu wcześniejszego ziemno-drewnianego grodziska pruskiego. Jej zadaniem była kontrola pogranicza oraz ochrona terytoriów państwa krzyżackiego przed najazdami z Mazowsza.
Drewniana strażnica stopniowo została zastąpiona znacznie trwalszą warownią murowaną. Równolegle rozwijała się osada, która otrzymała prawa miejskie 14 sierpnia 1344 roku z rąk wielkiego mistrza krzyżackiego Ludolfa Königa von Wattzau. W 1349 roku wydano również drugi przywilej lokacyjny dla miasta.
Murowany zamek powstał na wzgórzu górującym nad doliną rzeki Nidy, w miejscu dogodnym z punktu widzenia obronności. Z trzech stron naturalną ochronę zapewniało ukształtowanie terenu, natomiast od strony północnej wykopano fosę.
Budowa gotyckiego zamku
Pierwotny zamek był założeniem kasztelowym o regularnym, czworobocznym planie. Głównym budynkiem był tzw. Duży Dom, wzniesiony z cegły i kamienia. Miał on około 46 metrów długości każdego boku i początkowo otoczony był jedynie murami obronnymi. Nie istniały jeszcze późniejsze skrzydła boczne.
Układ pomieszczeń odpowiadał funkcjom typowego zamku prokuratorskiego. Na parterze znajdowały się pomieszczenia mieszkalne i gospodarcze, w tym kuchnia oraz spiżarnie. Na piętrze umieszczono najważniejsze pomieszczenia reprezentacyjne i administracyjne: kaplicę, refektarz oraz izbę administracyjną, która w późniejszym okresie pełniła funkcję kancelarii. Od strony dziedzińca do kaplicy i refektarza prowadziły krużganki.
Najazd Kiejstuta i rozbudowa zamku
W 1376 roku zamek został zaatakowany i splądrowany przez wojska litewskie dowodzone przez księcia Kiejstuta. Zniszczenia skłoniły Krzyżaków do znacznego wzmocnienia warowni.
Na przełomie lat 70. i 80. XIV wieku zbudowano mury otaczające dziedziniec oraz ganek obronny. W narożniku umieszczono potężną wieżę bramną o wysokości około 14 metrów i murach sięgających około 3 metrów grubości. Wieża pełniła nie tylko funkcję obronną, ale mogła również służyć jako pomieszczenie mieszkalne i więzienie.
Przed murami zamkowymi usypano dodatkowy pas ziemi, zabezpieczony palisadą i murem obronnym. Powstał w ten sposób parcham, czyli rodzaj międzymurza zwiększającego możliwości obrony zamku.
W 1383 roku zamek podniesiono w hierarchii administracyjnej z rangi prokuratorskiej do wójtowskiej. Zmiana ta oznaczała wzrost znaczenia Działdowa i zwiększenie załogi zamkowej. W związku z tym rozpoczęto kolejną rozbudowę.
Po stronie północno-wschodniej powstało nowe skrzydło mieszczące pomieszczenia gospodarcze. Na parterze znajdowały się między innymi piekarnia, browar, komora solna i spiżarnia. W głównym budynku urządzono kuchnię z dużym paleniskiem i potężnym kominem, a nad nią znalazła się kancelaria.
Równocześnie rozbudowano południowo-zachodnią część założenia. Początkowo znajdowały się tam przede wszystkim drewniane zabudowania, które zastąpiono konstrukcją murowaną. Umieszczono w niej pomieszczenia mieszkalne dla załogi zamku.
Jeszcze przed bitwą pod Grunwaldem zakończono kolejną fazę rozbudowy. Duży Dom oraz oba skrzydła podwyższono o dodatkową kondygnację, którą przeznaczono przede wszystkim na magazyny i spichlerz. Zmieniono również zwieńczenia budynków, a dziedziniec wybrukowano.
Zamek podczas wojen polsko-krzyżackich
Strategiczne położenie Działdowa sprawiało, że zamek wielokrotnie stawał się celem wojsk polskich i litewskich. W 1410 roku, podczas wielkiej wojny Polski i Litwy z zakonem krzyżackim, wojska Władysława Jagiełły zdobyły działdowską warownię. Zamek nie był wówczas odpowiednio przygotowany do obrony.
Działdowo na krótko znalazło się pod polską kontrolą. Władysław Jagiełło przekazał miasto księciu mazowieckiemu Siemowitowi IV, a funkcję starosty objął Wojciech Sierpski.
Krzyżacy szybko odzyskali jednak zamek. W kolejnych latach warownia ponownie była zdobywana przez wojska polskie — w 1414 i 1422 roku. Podczas wojny trzynastoletniej zamek wielokrotnie przechodził z rąk do rąk.
Na mocy II pokoju toruńskiego z 1466 roku Działdowo pozostało w granicach Prus Zakonnych. Ostateczna zmiana nastąpiła dopiero po wojnie polsko-krzyżackiej rozpoczętej w 1519 roku.
W 1520 roku wojska polskie zdobyły zamek po wcześniejszych nieudanych działaniach oblężniczych. Podczas walk spalona została wieża obronna wraz z częścią przedzamcza. Zamek pozostawał w rękach polskich do 1525 roku.
Działdowo w Prusach Książęcych
Po sekularyzacji państwa zakonnego w 1525 roku powstały Prusy Książęce, będące lennem Królestwa Polskiego. Działdowo znalazło się w ich granicach, a na zamku zaczęli urzędować książęcy starostowie. Pierwszym starostą był Melchior von Rechenberg.
W XVI wieku zamek nadal pozostawał w stosunkowo dobrym stanie. W latach 80. XVI wieku rozpoczęto jego modernizację i urządzanie nowych pomieszczeń w stylu renesansowym. Prace obejmowały między innymi wnętrza zamku, bramę wjazdową, narożną wieżę oraz krużganki.
Z zachowanych XVII-wiecznych rysunków wynika, że poszczególne pomieszczenia nadal zachowywały funkcje znane z czasów krzyżackich. W zamku znajdowały się między innymi kuchnia, kancelaria, kaplica, refektarz, piekarnia, browar, magazyn soli oraz pomieszczenia mieszkalne.
Zamek podczas potopu szwedzkiego
W XVII wieku znaczenie zamku zaczęło stopniowo maleć. Jednym z najważniejszych wydarzeń w jego historii był potop szwedzki. Zimą 1655/1656 roku na zamku w Działdowie przebywał król Szwecji Karol X Gustaw. Przyjmował tu poselstwa między innymi z Turcji, Anglii, Rosji i Siedmiogrodu.
Mimo swojej historycznej roli zamek znajdował się w coraz gorszym stanie. W XVII wieku dokumentowano pękające mury, nieszczelny dach i zaniedbane wnętrza. Problemem było również to, że kolejni dzierżawcy i starostowie rzadko przebywali w Działdowie.
W 1703 roku zamek ucierpiał podczas kolejnego najazdu szwedzkiego. Po zakończeniu działań wojennych zamkową kaplicę przekazano gminie reformowanej, a jej kaznodzieja otrzymał na zamku mieszkanie.
Stopniowy upadek i rozbiórka części zamku
W XVIII wieku podejmowano jeszcze próby remontowania zamku. Odnawiano część pomieszczeń i budynków gospodarczych, jednak obiekt stopniowo tracił swoje znaczenie.
W 1771 roku dzierżawca zamku przeprowadził się do nowego domu urzędowego w Księżym Dworze. Przeniesiono tam również folwark królewski wraz z częścią zabudowań gospodarczych z przedzamcza. Zamek zaczął pustoszeć, a niektóre pomieszczenia wykorzystywano jako magazyny lub wynajmowano mieszkańcom.
Kolejne zniszczenia przyniosły wojny napoleońskie. W 1806 roku Działdowo zajęły wojska francuskie. Z zamku zniknęła wówczas między innymi metalowa szafa z najważniejszymi dokumentami. Część wyposażenia spalono, a budynek pozostawiono w coraz gorszym stanie.
W 1823 roku zawaliło się sklepienie jednej z sal Dużego Domu. W połowie XIX wieku na dziedzińcu powstał magazyn soli, a dwa boczne skrzydła zamku zostały rozebrane.
Kolejnym ciosem był pożar z 1868 roku, podczas którego spłonął dach Dużego Domu. Przez ponad czterdzieści lat budynek pozostawał bez właściwego pokrycia dachowego. Dopiero w latach 1910–1911 przeprowadzono prace zabezpieczające i odbudowano dach.
Zamek w XX wieku
Podczas I wojny światowej w Działdowie spłonął kościół ewangelicki. Od 1915 roku ewangelickie nabożeństwa odprawiano więc w zamkowej kaplicy. W tym czasie, za zgodą konserwatora, wykonano przejście łączące kaplicę z dawnym refektarzem.
Przed II wojną światową planowano utworzenie na zamku muzeum, jednak zamierzenia tego nie udało się zrealizować.
W 1939 roku Działdowo zostało zajęte przez wojska niemieckie. W okresie okupacji na przedzamczu prowadzono prace ziemne i rozbiórkowe. Rozebrano między innymi część dawnych fortyfikacji i zmieniono układ komunikacyjny w bezpośrednim sąsiedztwie zamku.
W styczniu 1945 roku, podczas sowieckiego ostrzału artyleryjskiego, poważnie uszkodzona została ściana Dużego Domu od strony dziedzińca. Po zakończeniu wojny zamek był przedmiotem badań archeologicznych, które prowadzono między innymi w 1958 roku oraz w latach 80. XX wieku.
Zamek w Działdowie dzisiaj
Przez kolejne dziesięciolecia zamek pozostawał w stanie postępującej ruiny. Dopiero współczesne prace konserwatorskie pozwoliły przywrócić część historycznego założenia do użytkowania.
W 2018 roku udostępniono odrestaurowaną gotycką część zamku, w której działa dziś Muzeum Pogranicza w Działdowie. Ekspozycja przedstawia dzieje Działdowa i ziemi działdowskiej od najdawniejszych czasów po XX wiek. Zwiedzający mogą zobaczyć między innymi zabytkowe wnętrza zamku, krużganki, kaplicę i refektarz, a także ekspozycje dotyczące średniowiecznego zamku, uzbrojenia oraz historii miasta.
Zamek w Działdowie jest więc nie tylko zabytkiem architektury obronnej, ale również miejscem, w którym można prześledzić ponad sześćset lat burzliwej historii pogranicza polsko-pruskiego. Od drewnianej strażnicy z początku XIV wieku, przez gotycką warownię krzyżacką, siedzibę wójtów i książęcych starostów, aż po współczesne muzeum — historia zamku jest ściśle związana z dziejami samego Działdowa.