Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu

Wieś, która wciąż żyje

Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu, popularnie nazywane skansenem w Sierpcu, to jedno z najbardziej autentycznych muzeów na wolnym powietrzu w Polsce. Nie jest to jedynie zbiór przeniesionych zabytków, lecz odtworzony obraz dawnej mazowieckiej wsi typu rzędówka, w której zagrody ustawione są wzdłuż drogi, a pola tworzą charakterystyczne, wydłużone pasy.

Na terenie muzeum znajduje się 72 obiekty: mieszkalne, gospodarcze, przemysłowe i sakralne, a także elementy małej architektury, między innymi kapliczki, piwnice i studnie. Najważniejszą częścią skansenu jest odtworzona wieś rzędowa z zespołami zagród przeniesionych z różnych mazowieckich wsi. Tworzą je domy mieszkalne, stodoły, obory, chlewy i inne zabudowania gospodarcze, usytuowane wokół podwórek i ogrodzone płotami.

Historia muzeum nie zaczęła się jednak od budowy skansenu. W 1971 roku powołano Muzeum Etnograficzne w Sierpcu, którego początkiem była kolekcja rzeźby ludowej. W 1975 roku utworzono Park Etnograficzny, a w 1987 roku połączono obie placówki i nadano im nazwę Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu.

Młyn nad Sierpienicą

Zwiedzanie od północnego wejścia można rozpocząć od młyna wodnego, położonego nad Sierpienicą, w pobliżu jej ujścia do Skrwy. Obiekt znajduje się nieco na uboczu głównej części skansenu, a prowadzi do niego grobla usypana na podmokłym terenie lewego brzegu rzeki.

Plac targowy, karczma i kuźnia

Idąc groblą od młyna, docieramy do placu ze studnią z żurawiem. W dawnej wsi takie miejsce pełniło ważną funkcję użytkową i społeczną.

Przy placu stoi staropolska karczma z Sochocina, znana między innymi z filmu Juliusza Machulskiego „Szwadron”. Dziś można tu coś zjeść, napić się i kupić pamiątki. Po przeciwnej stronie placu znajduje się kuźnia z Żuromina.

Sąsiedztwo karczmy i kuźni dobrze oddaje sposób funkcjonowania dawnej wsi. Podróżni oczekujący na naprawę powozu mogli spędzić czas w karczmie, podobnie jak mieszkańcy czekający na wykonanie usługi przez kowala. Kuźnia była jednym z podstawowych warsztatów na wsi. Kowal zajmował się nie tylko podkuwaniem koni, ale także naprawą narzędzi rolniczych, wozów i elementów maszyn gospodarskich.

W sierpeckiej kuźni znajduje się charakterystyczne wyposażenie: palenisko z miechem, kowadło, kleszcze, młotki, bolce do wybijania otworów, przecinaki, giętarka do obręczy oraz sztachmaszyna służąca do wykonywania żelaznych obręczy na koła wozów. Są tu także toczydło z kamieniem do ostrzenia, stacjonarna wiertarka oraz narzędzie do gwintowania.

Między kuźnią a karczmą stoi z kolei chałupa przeniesiona ze wsi Drwały, w której przygotowano wystawę „Zobaczyć rękoma”.

Kościół z Drążdżewa

Za placem, na otwartym wzniesieniu, stoi drewniany kościół wraz z dzwonnicą, przeniesiony ze wsi Drążdżewo. Ta XVIII-wieczna świątynia może sprawiać wrażenie nieczynnej, ponieważ nie zawsze jest dostępna dla zwiedzających. Wykorzystywana jest jednak podczas uroczystości religijnych.

Serce skansenu – mazowiecka wieś

Za kościołem zaczyna się najważniejsza część skansenu – odtworzona mazowiecka wieś z chłopskimi zagrodami ustawionymi wzdłuż jednej drogi i polami po drugiej stronie.

Warto zwrócić uwagę na szczegóły: po terenie poruszają się furmanki, w zagrodach można spotkać pracowników muzeum ubranych w tradycyjne stroje ludowe, a na podwórkach znajdują się zwierzęta gospodarskie. Z tego powodu należy pamiętać o zamykaniu za sobą furtek i bram.

Fenomen sierpeckiego skansenu polega właśnie na tym, że nie jest to wyłącznie statyczna ekspozycja. Pola są naprawdę uprawiane, w gospodarstwach trzymane są zwierzęta, a w sezonie odbywają się pokazy tradycyjnych prac gospodarskich i domowych, między innymi pieczenia chleba czy mielenia zboża. Na takie pokazy najlepiej wybrać się w niedzielę lub podczas imprez tematycznych.

Do wnętrz budynków można zaglądać przez szyby. Takie rozwiązanie chroni zabytkowe wyposażenie przed przypadkowym uszkodzeniem.

Warto zwrócić uwagę także na różnice między gospodarstwami. Obok zamożniejszych zagród znajdują się skromniejsze chałupy, pokazujące warunki życia uboższych mieszkańców wsi. Dzięki temu skansen prezentuje nie tylko architekturę, ale również różnice społeczne i majątkowe charakterystyczne dla dawnej mazowieckiej wsi.

Wiatrak typu „koźlak”

Za ostatnimi zagrodami, tam, gdzie droga skręca w prawo, stoi wiatrak typu „koźlak”, jeden z najbardziej charakterystycznych typów wiatraków występujących niegdyś na ziemiach polskich.

Cała konstrukcja opiera się na centralnym, drewnianym słupie, usztywnionym u podstawy tak zwanym kozłem, od którego pochodzi nazwa wiatraka. Dzięki temu cały budynek można było obracać wokół własnej osi i ustawiać go odpowiednio do kierunku wiatru. Do obracania służyła tylna belka, zwana dyszlem.

Wiatrak można również obejrzeć od środka, poznając jego wyposażenie i sposób przetwarzania ziarna na mąkę. Przy sprzyjających warunkach odbywają się także pokazy mielenia zboża.

Dwory szlacheckie – Uniszki Zawadzkie i Bojanowo

Na głównej części wsi stoi dwór przeniesiony z Uniszek Zawadzkich, do którego prowadzi reprezentacyjna aleja. Warto zobaczyć jego wnętrza, pokazujące warunki życia ziemiaństwa.

Warto odwiedzić także drugi dwór, z Bojanowa, wraz z parkiem dworskim i kaplicą. Oba założenia pokazują inną część dawnego krajobrazu kulturowego Mazowsza – świat ziemiańskich rezydencji, wyraźnie różniący się od skromniejszych gospodarstw chłopskich.

W obu zespołach brakuje jednak jednego ważnego elementu charakterystycznego dla dawnych założeń dworskich – folwarku.

Powozownia, galeria rzeźby i kapliczki

W pobliżu głównego wejścia znajduje się powozownia oraz galeria rzeźby ludowej. To właśnie kolekcja rzeźb lokalnych artystów była jednym z fundamentów historii muzeum. W 1971 roku utworzono na jej bazie Muzeum Etnograficzne w Sierpcu.

Integralnym elementem krajobrazu dawnej mazowieckiej wsi były również kapliczki i krzyże przydrożne. W skansenie można je znaleźć zarówno przy drogach, jak i umieszczone na drzewach.

Co jeszcze oferuje muzeum?

Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu oferuje znacznie więcej niż samo zwiedzanie. Na jego terenie odbywają się wydarzenia plenerowe, pokazy tradycyjnych prac gospodarskich oraz zajęcia edukacyjne.

Możliwe jest również zorganizowanie uroczystości w drewnianym kościele z Drążdżewa, a także wynajęcie przestrzeni na konferencje, imprezy integracyjne, pikniki i ogniska. Dostępne są ponadto przejażdżki bryczką, powozem i wozem konnym, a także jazda konna.

Na terenie kompleksu działa Hotel Skansen Conference & Spa, a dla szkół i grup przygotowano rozbudowaną ofertę edukacyjną.

Informacje praktyczne

Przy wejściu od ulicy Narutowicza znajduje się ogólnodostępny, bezpłatny parking. Skansen można zwiedzać z audioprzewodnikiem, a część obiektów jest dostępna również w formie wirtualnego zwiedzania.

Teren muzeum zajmuje około 60 hektarów, dlatego na spokojne zwiedzenie całego skansenu warto przeznaczyć większą część dnia. Samo przejście głównej trasy zajmuje około dwóch godzin.

Przed wizytą warto sprawdzić aktualne godziny otwarcia oraz kalendarz wydarzeń na stronie muzeum, ponieważ oferta i zasady zwiedzania mogą się zmieniać.

Skansen na ekranie

Autentyczny charakter sierpeckiego skansenu od lat przyciąga filmowców. Jego zabytkowa zabudowa i wiejski krajobraz wykorzystywane są jako naturalna scenografia filmów i seriali.

Wśród produkcji realizowanych w Sierpcu znajdują się między innymi „Pan Tadeusz” Andrzeja Wajdy, „Szwadron”, „Ogniem i mieczem” oraz serial „Stulecie Winnych”. W skansenie powstawały również programy telewizyjne i teledyski.

Wydarzenia i imprezy

Muzeum organizuje wydarzenia związane z tradycyjnym kalendarzem polskiej wsi. W sezonie odbywają się między innymi „Niedziele w Skansenie”, podczas których prezentowane są dawne zawody, rzemiosło i codzienne zajęcia mieszkańców wsi.

Jesienią organizowane są „Wykopki w Skansenie”, poświęcone tradycyjnym pracom związanym ze zbiorem ziemniaków, a także wydarzenia związane z zakończeniem prac polowych. Zimą odbywają się jarmarki bożonarodzeniowe oraz wydarzenia poświęcone tradycjom świątecznym na Mazowszu.

Muzeum organizuje także wystawy czasowe poświęcone między innymi sztuce, transportowi dworskiemu i tradycyjnym obrzędom.

Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu obejmuje także Muzeum Małego Miasta w Bieżuniu, które prezentuje fragmenty dziedzictwa kulturowego północnego Mazowsza.