Zakon Maltański – Joannici

Zakon Maltański – Joannici

Historia Zakonu Joannitów

Zakon Kawalerów Maltańskich, Zakon Joannitów, Szpitalnicy, Joannici – to wszystko są nazwy dotyczącego zakonu wywodzącego się z bractwa zawiązanego w 1070 roku przy szpitalu Jana Jałmużnika w Jerozolimie. Pierwotnym zadaniem była opieka nad szpitalami dla pielgrzymujących do Ziemi Świętej, później także zakładanie nowych szpitali, stąd używane nazwy. Nazwa szpital oznacza również dom i instytucję organizowaną głównie przy klasztorach dla zapewnienia azylu i pomocy pielgrzymom.

Po zajęciu Jerozolimy przez krzyżowców w 1099 roku założyciel zgromadzenia, brat Gerard, uzyskał zgodę papieża na przekształcenie w zakon i zmienił patrona na św. Jana Chrzciciela. Zakon cieszył się dużym uznaniem i zaczął otrzymywać wiele ziem, budynków i przywilejów. W zamian nałożono na niego obowiązek opieki nad pielgrzymami do Ziemi Świętej. Dość szybko komandorie zakonu powstawały w całej Europie, bazując na nadaniach ziem i przywilejów od lokalnych władców.

Na początku swojej działalności Joannici zajmowali się tylko prowadzeniem szpitali i leczeniem pielgrzymów i opieką nad nimi. W pierwszej połowie XII wieku pojawiają się zakonnicy rycerze i żołnierze. Działalność wojskowa zaczęła się w 1137 roku od przejęcia zamku Bath-Gibelin na wschód od Gazy, darowanego przez króla Jerozolimy. W 1140 Joannici budują twierdzę Margat na północ od Trypolisu, kupują w tym samym roku Belvoir na północ od Nablus. W późniejszych latach Joannici budują szpitale-warownie, otrzymują szereg zamków, w tym Homs i słynny wielki zamek Krak des Chevaliers. Dość szybko komandorie zakonu powstawały w całej Europie, bazując na nadaniach ziem i przywilejów od lokalnych władców. Bracia żołnierze pojawiają się w dokumentach zakonu w 1182 roku, a ich status potwierdzono w czasie zgromadzenia w 1205 roku. W zakonie Joannitów byli bracia składający śluby, czyli bracia kapłani i bracia rycerze oraz świeccy członkowie i współpracownicy.

Pod koniec XIII wieku, w 1291 roku, Joannici opuszczają ziemię Świętą i osiadają na Cyprze. Organizacja zakonu została rozszerzona do 7 grup językowych, które były jednostkami organizacyjnymi. W ramach grup językowych funkcjonowały przeoraty, dzielone na baliwaty, a najmniejszą jednostką organizacyjna była komandoria (komturia, komenda). Budują tam wielką flotę, która przyczynia się do wzrostu ich potęgi i znaczenia w całej Europie. W 1310 roku zdobywają wyspę Rodos, będącą pod panowaniem Bizancjum. To krok w kierunku niezależności politycznej i utworzenia własnego państwa. Na początku XIV wieku przejmują również bardzo wiele dóbr należących do zlikwidowanego zakonu Templariuszy. W styczniu 1523 roku Rodos zostało zdobyte przez Sulejmana Wspaniałego, a Joannici po siedmiu latach tułaczki osiedli na Malcie. Malta była kolejną bazą floty Joannitów, której działania często można nazwać pirackimi, zwłaszcza wobec floty muzułmańskiej. Malta stała się również ośrodkiem handlu niewolnikami. Niemniej koszty utrzymania zakonu na Malcie wymagały wspomagania komandorii z Europy, a z tym było coraz gorzej. Dopiero od przeniesienia siedziby zakonu na Maltę, można mówić potocznie o Zakonie Maltańskim.

W krajach protestanckich komandorie są sekularyzowane albo przestają istnieć jak w Szwecji i Danii, czy później przejściowo w Anglii. Zakon przestaje być celem kariery dla młodych szlachciców, raczej miejscem nauki i przygotowaniem do kariery we flocie lub a armii swojego kraju. W czasie rewolucji francuskiej dobra zakonu zostały znacjonalizowane , a wielki przeorat Francji został rozwiązany w 1792 roku. W 1798 roku Napoleon zdobywa Maltę i wyrzuca zakonników. W 1811 roku król pruski sekularyzuje zakony i odbiera majątek Joannitom. Formalnie zakon przestaje istnieć na 50 lat, kiedy odradza się w formie katolickiego Zakonu Maltańskiego, kilku zakonów protestanckich i wielu stowarzyszeń nawiązujących do tradycji zakonu Joannitów.

Baliwat Brandenburgii

Kiedy likwidowano zakon Templariuszy, na terenach Brandenburgii Joannici przejęli zaledwie jedną trzecią ich majątku, pozostałą część przejął kościół i margrabia. Majątek przejęty na podstawie układu z Kremmen w 1328 roku został podstawą do utworzenia Baliwatu Brandenburgii pod „patronatem” margrabiego, w ramach Przeoratu Górnych Niemiec. Od 1382 roku Baliwat Brandenburgii cieszy się dużą autonomią w ramach Zakonu Joannitów. W 1426 Joannici kupili rycerski dwór i majątek w Słońsku i zbudowali tam zamek z przeznaczeniem na siedzibę baliwatu. W 1538 roku elektor brandenburski przeszedł na luteranizm, a w ślad za nim miejscowi zakonnicy. Tym samym Baliwat brandenburski stał się protestancki, chociaż zachował pewne związki z katolickim przeoratem. Pewną różnicą było to, że Joannici z Baliwatu Brandenburgii mogli wchodzić w związki małżeńskie. To właśnie do Baliwatu brandenburskiego należały komandorie Joannitów tworzone na terenach dzisiejszej Polski: Boryszyn, Słońsk, Łagów, Rurka, Świdwin, Chwarszczany, Stargard, Świebodzin, Czaplinek, Suchań, Stary Drahim, Swobnica, Sulęcin. Zakon Joannitów w Prusach został pozbawiony majątku w 1810 roku i w praktyce rozwiązany. Istniał formalnie, ale nie mógł przyjmować nowych członków. W 1852 roku Baliwat przywrócono zachowując pewną ciągłość, ale w nieco innej formie organizacyjnej stowarzyszenia, po patronatem króla Prus. Współczesny katolicki Zakon Maltański uznaje ewangelickie zakony w Niemczech, Holandii, Wielkiej Brytanii i Szwecji.

Zakon Maltański na terenie dzisiejszej Polski

W zasadzie powinno się napisać „Joannici na terenie dzisiejszej Polski”, ponieważ nazwa Zakon Maltański lub Kawalerowie Maltańscy była w użyciu dopiero od XVI wieku. Tymczasem na ziemie współcześnie polskie Joannici przybyli w pierwszej połowie XII wieku, najpierw na Śląsk, gdzie założyli pierwsze komandorie. Pod koniec XII wieku Joannici otrzymywali nadania w Wielkopolsce i Małopolsce oraz na Pomorzu Gdańskim i Zachodnim. W Nowej Marchii i na Ziemi Lubuskiej komandorie powstawały już pod koniec XII wieku i w wiekach późniejszych w ramach Baliwatu Brandenburgii. To właśnie na Pomorzu Zachodnim i na Ziemi Lubuskiej zachowały się materialne ślady obecności Zakonu Joannitów na ziemiach polskich.

Zamek Joannitów w Łagowie – został zbudowany w drugiej połowie XIV wieku na bazie zakupionego majątku i systematycznie rozbudowywany i przebudowywany aż do XVIII wieku. Zachował się w dobrym stanie służy obecnie jako hotel.

Zamek w Łagowie

Zamek Joannitów w Słońsku – po zakupie rycerskiego majątku w 1426 roku zakon Joannitów zbudował nowy zamek, po zniszczeniach w wojnie trzydziestoletniej odbudowany jako rezydencja pałacowa. W połowie lat 70-tych ubiegłego wieku spłonął w niewyjaśnionych okolicznościach i jest w ruinie.

Zamek Joannitów w Słońsku

Zamek Drahim w Starym Drawsku – zbudowany w latach 1360-1366, krótko po tym znalazł się w granicach Polski. Joannici zostali lennikami Polski, ale dążyli do niezależności, dlatego w 1407 roku zostali wyrzuceni z zamku. Obecnie zamek jest w ruinie.

Zamek Joannitów w Swobnicy – zbudowany po 1377 roku, po wojnie trzydziestoletniej w posiadaniu królowej Szwecji, później żony elektora brandenburskiego, która przebudowała go na barokową rezydencję.

Zamek Joannitów w Swobnicy

Zamek w Skarszewach – zbudowany 1320-1334 przez zakon joannitów, w 1370 roku zakupiony przez Krzyżaków. Do dzisiaj zostały piwnicy i mury parteru, które zostały odbudowane jako zamek Wysoki.

Pewne pozostałości zamku będącego przejściowo w posiadaniu Joannitów znajdziemy również w Świebodzinie, gdzie w szpitalu zachowała się pozostałość skrzydła południowo-wschodniego zamku.

Z kolei w Chwarszczanach na Pomorzu Zachodnim zachowała się kaplica Templariuszy, których majątek przejęli później Joannici. Po wprowadzeniu protestantyzmu w Nowej Marchii, Joannici przenieśli się do Świdwina (zamek w Świdwinie uzytkowali od 1540 roku), a majątek włączono do domeny państwowej.