Stargard – co warto zobaczyć? Przewodnik po zabytkach i historii miasta
Stargard to jedno z najciekawszych średniowiecznych miast Pomorza Zachodniego. Stargard to dawne miasto hanzeatyckie na Pomorzu Zachodnim, słynące z imponującego zespołu średniowiecznych obwarowań, Bramy Młyńskiej oraz gotyckiej Kolegiaty NMP.
Stargard – spacer po mieście, które zaskakuje historią
Stargard to dawne miasto hanzeatyckie, jeden z najważniejszych ośrodków średniowiecznego Pomorza, z zachowanym wyjątkowym zespołem gotyckich murów obronnych, bram, baszt i kościołów. Co ważne, nie oglądamy tu tylko pojedynczych zabytków. Można jeszcze odczytać średniowieczny układ miasta i wyobrazić sobie, jak wyglądał Stargard w czasach, gdy jego kupcy handlowali z portami Bałtyku.
Sugerowana trasa spaceru po Stargardzie
– Planty i Baszta Tkaczy – Basteja i Muzeum Archeologiczno-Historyczne
– Brama Pyrzycka
– Dom Rohledera i Kolegiata NMP
– Baszta Jeńców i Arsenał
– Rynek Staromiejski
– Brama Wałowa i Baszta Białogłówka
– Brama Młyńska
– Kościół św. Jana Chrzciciela
– Cerkiew i wieża ciśnień
– Baszta Morze Czerwone
– Krzyż pokutny
Stargard – od grodu do miasta hanzeatyckiego
Historia Stargardu sięga wczesnego średniowiecza. Osadnictwo na terenie dzisiejszego miasta pojawiło się już we wczesnym średniowieczu, a ważnym punktem był gród położony w rejonie dzisiejszej ulicy Spichrzowej. W XI i XII wieku był to znaczący ośrodek gospodarczy i polityczny na Pomorzu.
W XII wieku Stargard znalazł się w granicach państwa książąt pomorskich. W tradycji związanej z historią miasta ważne miejsce zajmują również joannici, których obecność na tym terenie datuje się na XII wiek. Zakon miał tutaj swoje dobra i zaplecze, a późniejszy kościół św. Jana Chrzciciela wyrósł z tradycji związanej z dawną obecnością joannitów.
Prawdziwy przełom nastąpił jednak w XIII wieku. W 1243 roku książę Barnim I nadał Stargardowi prawa miejskie na prawie magdeburskim. W 1292 roku miasto otrzymało korzystniejsze prawo lubeckie. Właśnie wtedy Stargard zaczął nabierać charakteru dużego, bogatego miasta kupieckiego. W tym samym okresie rozwijano obwarowania, a w 1292 roku rozpoczęto budowę murowanego kościoła Mariackiego, późniejszej kolegiaty.
W XIV wieku Stargard przeżywał okres dużego rozwoju gospodarczego. Miasto w 1363 roku przystąpiło do Hanzy – związku najważniejszych miast handlowych Europy Północnej. Stargard korzystał z położenia nad Iną i miał własny port w rejonie jej ujścia. Handlowano przede wszystkim zbożem, a szczególnie pszenicą.
Nieprzypadkowo więc jednym z najważniejszych wydarzeń w historii miasta była późniejsza wojna Stargardu ze Szczecinem o handel morski, nazywana również wojną pszenną. Konflikt trwał w latach 1454–1464 i wynikał z rywalizacji gospodarczej oraz sprzecznych przywilejów obu miast. Stargard chciał zachować możliwość swobodnego transportu swoich towarów do Bałtyku, podczas gdy Szczecin próbował podporządkować sobie handel morski. Konflikt miał również charakter zbrojny – dochodziło do ataków na porty, statki i przedmieścia obu miast. Ostatecznie spór zakończył się dzięki mediacjom miast hanzeatyckich.
W XVI wieku Stargard nadal był ważnym miastem, ale zmieniała się sytuacja polityczna i gospodarcza Pomorza. W 1534 roku na sejmie w Trzebiatowie wprowadzono na Pomorzu reformację. Po wojnie trzydziestoletniej, w 1648 roku, Stargard znalazł się w granicach Brandenburgii, a od 1701 roku – Królestwa Prus.
XIX wiek przyniósł kolejną wielką zmianę. Rozwijał się przemysł, rosło znaczenie kolei, a Stargard stał się ważnym węzłem komunikacyjnym. Kolej jeszcze bardziej zwiększyła znaczenie miasta i wpłynęła na jego rozwój poza średniowiecznymi murami.
Dzisiaj najlepiej widać jednak przede wszystkim średniowieczny Stargard. I właśnie jego śladami ruszamy.
Planty i Baszta Tkaczy
Na Stare Miasto wjeżdżamy od południa. Samochód zostawiamy w pobliżu dawnych murów, a pierwszym sygnałem, że trafiliśmy do miasta o naprawdę długiej historii, są planty.
Zielony pas otaczający Stare Miasto powstał w XIX wieku, kiedy dawne umocnienia straciły znaczenie militarne. Zasypywano fosy, niwelowano wały i stopniowo przekształcano dawny pas obronny w promenady i tereny zielone.
Nie oznacza to jednak, że zniknęły wszystkie średniowieczne fortyfikacje. Wręcz przeciwnie – Stargard zachował jeden z najciekawszych zespołów murów miejskich na Pomorzu Zachodnim.
Jednym z pierwszych obiektów, który mijamy, jest Baszta Tkaczy, nazywana również Basztą Lodową. Jej początki sięgają XV wieku. W 1539 roku została przebudowana staraniem cechu tkaczy. Nazwa „Lodowa” ma związek z późniejszym wykorzystaniem baszty do przechowywania lodu.
Basteja i muzeum
Obok Baszty Tkaczy znajduje się odtworzona basteja. To już inna generacja fortyfikacji niż średniowieczne baszty.
Wraz z rozwojem broni palnej stare, wysokie baszty coraz gorzej nadawały się do prowadzenia ognia artyleryjskiego. Zaczęto więc budować niższe, masywniejsze konstrukcje, których zadaniem było umożliwienie ustawienia dział i prowadzenia ostrzału wzdłuż fosy oraz przedpola.
Dzisiaj w tym miejscu działa część Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Stargardzie. To dobry moment, żeby na chwilę przerwać spacer i wejść do środka. Wystawa pokazuje historię miasta w nowoczesny i bardzo przystępny sposób. Można zobaczyć zarówno pozostałości archeologiczne, jak i ekspozycję poświęconą dziejom Stargardu.
Brama Pyrzycka
Idziemy dalej wzdłuż murów w kierunku Bramy Pyrzyckiej. Jej najstarsze elementy pochodzą z XIII wieku. W XV wieku brama została rozbudowana i podwyższona, otrzymując kolejne kondygnacje oraz urządzenia obronne. Trzeba jednak pamiętać, że to, co widzimy dzisiaj, jest tylko fragmentem dawnego systemu.
Średniowieczna brama nie była po prostu pojedynczym przejazdem przez mur. Od strony zewnętrznej znajdowały się kolejne elementy obronne – przedbramie, szyje bramne, most i urządzenia umożliwiające obronę wejścia do miasta. Całość tworzyła coś w rodzaju małej twierdzy.
Przy okazji warto zajrzeć do pobliskiego kościoła Świętego Ducha. Dzisiejsza świątynia jest XIX-wieczną budowlą neogotycką, ale jej historia w tym miejscu jest znacznie starsza. Obecny kościół jest kolejnym z kilku obiektów sakralnych, które powstawały tutaj na przestrzeni wieków.
Wracamy przez Bramę Pyrzycką do centrum.
Dom Rohledera i kolegiata
Po drodze mijamy Dom Rohledera, czyli jedną z najciekawszych zachowanych kamienic Starego Miasta. Jej najstarsze elementy sięgają XV wieku, a główny budynek powstał w XVI wieku. Charakterystyczny renesansowy szczyt przypomina, że Stargard był kiedyś bogatym miastem kupieckim, należącym do Hanzy. Po zniszczeniach w 1945 roku kamienicę odbudowano. Dzisiaj mieści się tutaj Książnica Stargardzka.
Ale właściwy cel mamy już przed sobą. To Kolegiata Najświętszej Maryi Panny Królowej Świata, jeden z najważniejszych zabytków gotyckiej architektury ceglanej w Polsce i jeden z symboli Stargardu.
Pierwsza świątynia powstała tutaj już w XIII wieku. W 1292 roku rozpoczęto budowę murowanego kościoła gotyckiego. Początkowo była to trójnawowa hala bez wież. W XIV i XV wieku świątynię stopniowo rozbudowywano. Około 1380 roku rozpoczęto wielką przebudowę wschodniej części kościoła, związaną z warsztatem wybitnego architekta późnego średniowiecza – Henryka Brunsberga ze Szczecina. W efekcie powstała monumentalna bazylika z charakterystycznym prezbiterium i dwiema wieżami zachodnimi.
I tutaj warto spojrzeć nie tylko na wysokość wież. Kolegiata robi ogromne wrażenie przede wszystkim swoją przestrzenią. Nawa główna ma ponad 30 metrów wysokości, a cała budowla należy do największych średniowiecznych kościołów Pomorza Zachodniego. Jedna z wież ma około 83,5 metra wysokości.
Co ciekawe, mieszkańcy często mówią na kolegiatę „katedra”. Formalnie nie jest to katedra – od początku była kościołem parafialnym – ale skala i znaczenie zabytku rzeczywiście mogą takie skojarzenie wywoływać.
Kościół przetrwał wieki, ale nie przetrwał bez strat. W 1945 roku został poważnie uszkodzony. Po wojnie rozpoczęto odbudowę, jednak świątynia przez kilka lat była wykorzystywana jako magazyn materiałów budowlanych. Dopiero w 1957 roku ponownie została przeznaczona na cele sakralne.
Warto obejść kolegiatę dookoła. Dopiero wtedy można zobaczyć jej skalę, gotyckie detale oraz zabudowania plebańskie.
Baszta Jeńców i Arsenał
Kolejny punkt naszego spaceru to Baszta Jeńców, której początki sięgają przełomu XV i XVI wieku. Jej dolna część jest kamienna, wyższe partie wykonano z cegły. Konstrukcja umożliwiała prowadzenie ostrzału z kilku poziomów.
W pobliżu znajduje się również jedna z XVI-wiecznych bastei. Nie jest tak efektowna jak zachowane baszty, dlatego łatwo ją przeoczyć. A szkoda – pokazuje, jak system obronny Stargardu był modernizowany wraz z rozwojem artylerii.
Idziemy dalej do Arsenału, którego początki sięgają przełomu XV i XVI wieku. Budynek służył do przechowywania uzbrojenia i wyposażenia wojskowego. Po pożarze w XVII wieku został przebudowany, a po wojnie odbudowany.
I powoli wracamy w stronę Rynku Staromiejskiego.
Rynek Staromiejski
Rynek jest miejscem, które może wywołać mieszane uczucia. Z jednej strony mamy tutaj stary ratusz, Odwach, zachowane historyczne obiekty i ślady dawnego centrum miasta. Z drugiej – współczesna zabudowa mieszkaniowa mocno zmieniła charakter historycznego centrum.
To efekt przede wszystkim wydarzeń z 1945 roku. Stargard został wówczas bardzo poważnie zniszczony, a historyczna zabudowa Starego Miasta w dużej części przestała istnieć. Do dziś zachowała się jednak średniowieczna siatka ulic, która pozwala zorientować się, jak wyglądało miasto przed wojną.
Na rynku warto zwrócić uwagę na pomnik kolejarza. To przypomnienie o czasach, kiedy kolej była jednym z najważniejszych elementów gospodarki Stargardu.
Można też zrobić to, co podczas każdego porządnego spaceru – coś zjeść i chwilę odpocząć. My zatrzymujemy się na małą przekąskę w Złotym Smoku.
A potem ruszamy dalej.
Brama Wałowa i Baszta Białogłówka
Kolejny etap spaceru prowadzi w stronę Bramy Wałowej. Brama była budowana i rozbudowywana przez kilka stuleci. Jej obecna forma łączy elementy gotyckie i renesansowe. Dawniej była znacznie bardziej rozbudowana – przed bramą znajdował się cały zespół obronny z przedbramiem i barbakanem. W XIX wieku część tych konstrukcji rozebrano, gdy dawne fortyfikacje przestały mieć znaczenie militarne.
Niedaleko Bramy Wałowej stoi Baszta Białogłówka, jedna z najbardziej charakterystycznych baszt Stargardu. Jej dolna część ma plan prostokątny, wyżej konstrukcja przechodzi w formę okrągłą.
Z basztą związana jest jedna z miejskich legend. Według opowieści, kiedy podczas najazdu zabrakło w mieście mężczyzn, Stargardu miały bronić kobiety. Na ich cześć dach baszty pomalowano na biało – stąd nazwa „Białogłówka”. To oczywiście legenda, ale dobrze pokazuje, jak mieszkańcy przez wieki próbowali tłumaczyć niezwykłe nazwy i wygląd miejskich budowli.
Brama Młyńska – wizytówka Stargardu
Teraz kierujemy się na zachód, do jednego z najbardziej niezwykłych zabytków miasta – Bramy Młyńskiej. To budowla, której trudno pomylić z czymkolwiek innym. Brama została wzniesiona nad Kanałem Młyńskim i była związana z gospodarczym funkcjonowaniem miasta. Kanał łączył się z systemem wodnym Iny, dzięki czemu możliwe było doprowadzanie transportu wodnego w okolice miasta.
Brama pełniła nie tylko funkcję obronną. Kontrolowała również ruch towarów i umożliwiała pobieranie opłat. Stąd jej inne historyczne określenia: Brama Wodna, Portowa czy Rzeczna.
Dwukondygnacyjna ceglana konstrukcja z dwiema wysokimi wieżami należy do najbardziej charakterystycznych budowli Stargardu. To właśnie Brama Młyńska stała się jednym z symboli miasta.
Warto przy okazji pamiętać o jednym szczególe. Stargard nie był po prostu miastem otoczonym murami. Był miastem, którego fortyfikacje były częścią całego systemu gospodarczego – kontrolowały drogi, wodę, towary i ludzi.
Kościół św. Jana Chrzciciela
Przechodzimy przez ulicę Portową i kierujemy się wzdłuż dawnych wałów. Dochodzimy do kościoła św. Jana Chrzciciela. Jego historia związana jest z joannitami, którzy pojawili się w Stargardzie już w średniowieczu. Obecna gotycka świątynia powstała w XV wieku, zastępując wcześniejszą kaplicę.
Najbardziej rzuca się w oczy wieża. Ma około 99 metrów wysokości i jest najwyższą wieżą w Stargardzie. To jedna z najwyższych średniowiecznych wież kościelnych na Pomorzu Zachodnim.
Wieża nie miała jednak łatwej historii. Była niszczona przez pożary i kilkakrotnie odbudowywana. Jej obecny kształt pochodzi z XIX-wiecznej przebudowy.
Obok znajduje się Brama Świętojańska, a właściwie pozostałość dawnego przejazdu przez mury. Sama brama została rozebrana w XIX wieku.
W tym miejscu znajdował się również potężny ziemny bastion, który przez kolejne stulecia był rozbudowywany i modernizowany. Kiedy fortyfikacje straciły znaczenie, teren przekształcono w plac ćwiczeń.
Cerkiew i wieża ciśnień
Wychodzimy na chwilę poza średniowieczne mury. Niedaleko znajduje się cerkiew Świętych Apostołów Piotra i Pawła.
Budynek powstał pod koniec XIX wieku jako kościół ewangelicki. Po II wojnie światowej świątynię przejęła wspólnota prawosławna. To ciekawy przykład tego, jak po 1945 roku zmieniła się nie tylko ludność Stargardu, ale także funkcja istniejących budynków.
Po drodze mijamy również wieżę ciśnień z końca XIX wieku – pamiątkę czasów gwałtownego rozwoju infrastruktury miejskiej.
Wracamy za mury. W końcu po takim spacerze należy się pizza.
Baszta Morze Czerwone
Niedaleko znajduje się kolejny potężny fragment dawnych fortyfikacji – Baszta Morze Czerwone.
To jedna z największych i najbardziej charakterystycznych baszt Stargardu. Jej początki sięgają XIV wieku, a później była rozbudowywana i dostosowywana do zmieniających się warunków prowadzenia walki.
Nazwa brzmi efektownie i oczywiście doczekała się kilku legend. Jedna mówi o krwawych walkach, inna o krwi skazańców. Bardziej prawdopodobne wyjaśnienie wiąże nazwę z charakterystycznym, rdzawym kolorem mokradeł, które dawniej znajdowały się w pobliżu.
Jak w przypadku wielu średniowiecznych nazw, trudno dzisiaj wskazać jednoznacznie, która wersja jest prawdziwa. I może właśnie dlatego nazwa „Morze Czerwone” działa tak dobrze na wyobraźnię.
Na koniec – krzyż pokutny
Na zakończenie jedziemy samochodem zobaczyć krzyż pokutny znajdujący się poza główną trasą spaceru. Jest to jeden z największych tego typu krzyży w Europie – ma około 2,77 m wysokości nad ziemią, a kolejna część znajduje się poniżej poziomu gruntu.
Krzyże pokutne były stawiane w średniowieczu jako element pokuty za zabójstwo. Ten stargardzki jest szczególnie interesujący właśnie ze względu na swoje rozmiary.
I tutaj kończymy naszą wycieczkę.
Stargard to jeden z najciekawszych ośrodków gotyckiej architektury ceglanej na Pomorzu Zachodnim
Jeżeli ktoś przyjeżdża tutaj z nastawieniem na piękną, kompletnie zachowaną średniowieczną starówkę, może być trochę rozczarowany. Trzeba pamiętać, że w 1945 roku historyczne centrum miasta zostało bardzo poważnie zniszczone. Zachowały się jednak najważniejsze elementy średniowiecznego układu i – co najważniejsze – niezwykły zespół gotyckich murów, baszt i bram.
I właśnie fortyfikacje są największą niespodzianką Stargardu. Do tego dochodzi monumentalna kolegiata, kościół św. Jana z prawie stumetrową wieżą, Brama Młyńska, ratusz, dawne kamienice, zabytki sakralne i ślady hanzeatyckiej przeszłości.
I jeszcze jedno – jeżeli spodobały się Wam stargardzkie mury, warto później pojechać do pobliskich Pyrzyc. Tam również zachował się wyjątkowy zespół średniowiecznych fortyfikacji, a oba miasta przez wieki należały do świata książąt pomorskich.
FAQ – Stargard
Gdzie leży Stargard?
Stargard leży w województwie zachodniopomorskim, nad rzeką Iną. Miasto znajduje się około 40 km na południowy wschód od Szczecina.
Z czego słynie Stargard?
Stargard słynie przede wszystkim z wyjątkowo dobrze zachowanych średniowiecznych fortyfikacji oraz gotyckiej architektury. Najważniejsze zabytki to Kolegiata Najświętszej Maryi Panny Królowej Świata, Brama Młyńska, Brama Pyrzycka, Brama Wałowa, baszty i zachowane fragmenty murów miejskich.
Dlaczego Stargard nazywany jest miastem gotyku?
W historycznym centrum zachował się wyjątkowy zespół gotyckich kościołów, bram, baszt i murów obronnych. Szczególne znaczenie ma Kolegiata Najświętszej Maryi Panny, jeden z najcenniejszych zabytków gotyku ceglanego na Pomorzu Zachodnim.
Jakie są najważniejsze zabytki Stargardu?
Do najważniejszych zabytków należą Kolegiata Najświętszej Maryi Panny Królowej Świata, kościół św. Jana Chrzciciela, Brama Młyńska, Brama Pyrzycka, Brama Wałowa, Baszta Morze Czerwone, Baszta Tkaczy, Baszta Białogłówka, Baszta Jeńców, Arsenał oraz fragmenty średniowiecznych murów miejskich.
Czy Stargard był miastem hanzeatyckim?
Tak. W średniowieczu Stargard należał do związku miast Hanzy, co sprzyjało rozwojowi handlu i przyczyniło się do jego znaczenia gospodarczego na Pomorzu.
Kiedy Stargard otrzymał prawa miejskie?
Stargard otrzymał prawa miejskie w 1243 roku od księcia Barnima I. Lokacja przyczyniła się do szybkiego rozwoju miasta i jego znaczenia gospodarczego.
Jak dobrze zachowały się mury miejskie Stargardu?
Stargard należał do najsilniej obwarowanych miast Pomorza. Z pierwotnego systemu fortyfikacji o długości około 2260 metrów zachowało się około 1040 metrów murów, a także baszty, bramy i basteja.
Co to jest Brama Młyńska w Stargardzie?
Brama Młyńska, zwana również Bramą Wodną lub Portową, jest jedną z najbardziej charakterystycznych budowli Stargardu. Wzniesiona nad kanałem, kontrolowała dostęp do miasta od strony wody i jest wyjątkowym przykładem średniowiecznej bramy wodnej.
Co wyróżnia Kolegiatę Najświętszej Maryi Panny w Stargardzie?
Kolegiata jest jednym z najważniejszych zabytków gotyku ceglanego w Polsce. Jej monumentalna bryła, bogata dekoracja ceramiczna i charakterystyczna architektura sprawiają, że należy do najcenniejszych zabytków Pomorza Zachodniego.
Jakie są najbardziej charakterystyczne baszty Stargardu?
Do najbardziej znanych należą Baszta Morze Czerwone, Baszta Tkaczy, Baszta Białogłówka i Baszta Jeńców. Szczególnie imponująca jest Baszta Tkaczy, mająca około 31 metrów wysokości, oraz Baszta Morze Czerwone, jedna z największych miejskich baszt w Polsce.
Czy Stargard warto zwiedzać pieszo?
Tak. Największe skupisko zabytków znajduje się w obrębie historycznego centrum i dawnych fortyfikacji. Spacer wzdłuż murów pozwala zobaczyć większość najważniejszych zabytków Stargardu, w tym bramy, baszty, kolegiatę, ratusz i Arsenał.
Czy Stargard ma status Pomnika Historii?
Tak. Najcenniejszy zespół zabytkowy Stargardu, obejmujący m.in. kolegiatę i średniowieczne fortyfikacje, został uznany za Pomnik Historii w 2010 roku.
Co warto zobaczyć w Stargardzie podczas jednodniowej wycieczki?
Najlepiej rozpocząć od Kolegiaty Najświętszej Maryi Panny, a następnie przejść trasą wzdłuż średniowiecznych murów: Brama Pyrzycka → Baszta Jeńców → Arsenał → Brama Wałowa → Baszta Białogłówka → Brama Młyńska → kościół św. Jana Chrzciciela → Baszta Morze Czerwone i Baszta Tkaczy.