Kruszwica

Kruszwica należy do najstarszych ośrodków osadniczych na ziemiach polskich. Celowo nie używamy tu określenia „miasto”, ponieważ prawa miejskie otrzymała dopiero w XIV wieku. Historia osadnictwa nad jeziorem Gopło jest jednak znacznie starsza – sięga kilku tysięcy lat.

Kruszwica w czasach przedpiastowskich

Dogodne położenie nad rozległym jeziorem, żyzne ziemie, dostęp do wody i szlaków komunikacyjnych sprzyjały rozwojowi osadnictwa. W okolicach Gopła odkryto ślady osad pochodzących z różnych epok. Szczególne znaczenie zyskał ten obszar w epoce żelaza i we wczesnym średniowieczu, gdy powstawały tu kolejne osady i grody obronne.

W pierwszych wiekach naszej ery osadnictwo stopniowo przesuwało się również na stały ląd. O rozwoju regionu decydowały nie tylko rolnictwo i rybołówstwo, ale również handel, rzemiosło oraz źródła solankowe. Kruszwica znajdowała się na ważnych szlakach komunikacyjnych łączących południe Europy z wybrzeżem Bałtyku. Przebiegały tędy również szlaki prowadzące na wschód i zachód, które w późniejszych czasach nabrały znaczenia w państwie pierwszych Piastów.

We wczesnym średniowieczu Kruszwica była jednym z ważnych ośrodków Goplan. O ich państwie wspomina tak zwany Geograf Bawarski, wymieniając plemię Goplan i dużą liczbę należących do niego grodów. Nie ma jednak pewności, czy Kruszwica była ich głównym ośrodkiem ani jak dokładnie wyglądała organizacja polityczna Goplan. Wraz z kształtowaniem się państwa Piastów ziemie te zostały włączone do ich organizmu państwowego.

Kruszwica pierwszych Piastów

W okresie panowania pierwszych Piastów Kruszwica stała się jednym z ważniejszych ośrodków administracyjnych i gospodarczych. Rozwijała się po obu stronach jeziora Gopło, a ważny gród znajdował się w rejonie dzisiejszego półwyspu zamkowego.

Badania archeologiczne pokazują, że mieszkańcy średniowiecznej Kruszwicy zajmowali się wieloma rodzajami rzemiosła. Wytwarzano sól z solanki, przetwarzano żelazo z rud darniowych, wykonywano przedmioty z metalu, ceramiki i innych materiałów. Rozwijały się również handel i rolnictwo.

Skala osadnictwa była jak na owe czasy znacząca. Archeolodzy szacują, że w okresie największego rozwoju wczesnośredniowieczna Kruszwica mogła liczyć kilka tysięcy mieszkańców. Pokazuje to, jak ważnym ośrodkiem była w czasach, gdy sieć średniowiecznych miast na ziemiach polskich dopiero zaczynała się kształtować.

Kolegiata w Kruszwicy

Jednym z najważniejszych zabytków miasta jest kolegiata św. Piotra i Pawła, należąca do najcenniejszych przykładów architektury romańskiej w Polsce. Świątynię wzniesiono w XII wieku, prawdopodobnie w latach około 1120–1130. Jej fundację wiąże się z czasami Mieszka II lub Bolesława Krzywoustego, choć dokładne okoliczności powstania kościoła pozostają przedmiotem badań.

Kolegiata powstała jako bazylika trójnawowa z transeptem i apsydami. Jej mury wykonano przede wszystkim z ciosów granitowych, natomiast część elementów architektonicznych z piaskowca. Świątynia była wielokrotnie przekształcana. W XVI wieku zmieniono układ wież, w XVII i XVIII wieku wnętrze otrzymało wystrój barokowy, a w XIX wieku kościół przebudowano w duchu neogotyckim.

W latach 1954–1956 przeprowadzono tak zwaną reromanizację, czyli działania mające przywrócić świątyni wygląd zbliżony do jej średniowiecznej formy. Dzięki temu dzisiejsza kolegiata jest jednym z najlepiej rozpoznawalnych zabytków polskiej architektury romańskiej.

Warto zwrócić uwagę na romańskie portale, granitowe mury, apsydy oraz zachowane elementy dawnego wystroju. Na ścianach można również dostrzec znaki kamieniarskie, czyli tak zwane gmerki, pozostawiane przez średniowiecznych budowniczych. Niektóre z nich mają bardzo charakterystyczne formy, co przez lata stało się źródłem różnych, często całkowicie nieuzasadnionych teorii. Ich obecność należy jednak traktować przede wszystkim jako świadectwo średniowiecznego warsztatu budowlanego.

Kruszwica w okresie rozbicia dzielnicowego

Rozwój Kruszwicy został zahamowany w końcu XI wieku. W 1096 roku miasto zostało spalone podczas konfliktu między księciem Władysławem Hermanem a jego synem Zbigniewem, który szukał schronienia na Kujawach.

Po śmierci Władysława Hermana w 1102 roku rozpoczęła się rywalizacja jego synów. Ostatecznie Bolesław Krzywousty pokonał Zbigniewa i zjednoczył większość ziem pod swoją władzą. W późniejszym okresie Kruszwica ponownie zaczęła się rozwijać.

W okresie rozbicia dzielnicowego miasto było ważnym ośrodkiem administracyjnym. Urzędował tu kasztelan, a Kruszwica należała do najważniejszych punktów w tej części Kujaw. W XII wieku funkcjonowała tu również organizacja kościelna związana z biskupstwem kujawskim, którego siedzibę ostatecznie przeniesiono do Włocławka.

Zniszczenia i lokacja miasta

Znaczenie Kruszwicy zaczęło stopniowo maleć. W 1271 roku osada została spalona podczas najazdu Pomorzan. W XIV wieku sytuację dodatkowo skomplikowały wojny polsko-krzyżackie.

W 1303 roku Kruszwica została lokowana na prawie niemieckim, jednak pierwsza lokacja nie doprowadziła do trwałego rozwoju miasta. W latach 30. XIV wieku Kujawy znalazły się na pewien czas pod panowaniem Krzyżaków. Po odzyskaniu tych ziem przez Polskę rozpoczęto odbudowę i wzmacnianie najważniejszych ośrodków.

Po pokoju kaliskim w 1343 roku, który zakończył konflikt Polski z zakonem krzyżackim, Kazimierz Wielki przystąpił do wzmacniania systemu obronnego państwa. W Kruszwicy wzniesiono wówczas gotycki zamek królewski.

W 1422 roku dokonano ponownej lokacji Kruszwicy. Miasto otrzymało nowe przywileje, a jego znaczenie administracyjne zostało wzmocnione.

Zamek w Kruszwicy – Mysia Wieża

Najbardziej rozpoznawalnym zabytkiem Kruszwicy jest Mysia Wieża, jedyna zachowana w całości część średniowiecznego zamku królewskiego. Zamek powstał w czasach Kazimierza Wielkiego, w połowie XIV wieku, na miejscu wcześniejszego grodu.

Warownię wzniesiono na nieregularnym planie. Otaczał ją wysoki mur obwodowy, którego wysokość sięgała około 11 metrów, a grubość dochodziła do około 2,4 metra. Zamek posiadał fosę, a od strony zewnętrznej dodatkową ochronę stanowił częstokół. Na dziedzińcu początkowo znajdowała się głównie zabudowa drewniana, później pojawiły się również budynki murowane.

Najbardziej charakterystycznym elementem zamku była ośmioboczna wieża, mająca około 32 metrów wysokości. Pełniła funkcję tak zwanego stołpu, czyli wieży ostatecznej obrony. Wejście do niej znajdowało się wysoko nad poziomem terenu i prowadziło z ganku obronnego. Wieża służyła również jako doskonały punkt obserwacyjny.

Zamek był kilkakrotnie przebudowywany. Po pożarach w 1519 i 1591 roku prowadzono prace modernizacyjne, między innymi dostosowując fortyfikacje do użycia broni palnej. Powstały również nowe budynki i umocnienia przedzamcza.

Bazylika kolegiacka św. Piotra i Pawła w Kruszwicy

Zamek podczas potopu szwedzkiego

Kres funkcjonowania zamku przyniosła wojna ze Szwecją. W latach 1655–1657 Kruszwica znajdowała się pod okupacją szwedzką. W 1657 roku, podczas odwrotu, Szwedzi spalili zamek. Od tego momentu warownia pozostawała ruiną i stopniowo była rozbierana, a pozyskany materiał wykorzystywano do innych celów.

W XIX wieku ruiny zamku nadal znikały, ale zachowano najbardziej charakterystyczny element – Mysią Wieżę. Pod koniec XIX wieku została ona zabezpieczona i udostępniona turystom. Współczesny wygląd ruin jest więc tylko fragmentem dawnej królewskiej warowni.

W 2024 roku ukazała się obszerna monografia poświęcona zamkowi kruszwickiemu, przygotowana na podstawie najnowszych badań archeologicznych. Pokazuje ona, że zamek był znacznie bardziej złożonym założeniem, niż można dziś wywnioskować z zachowanych ruin.

Co zobaczyć na zamku?

Dziś najlepiej zachowanym elementem zamku jest Mysia Wieża. Oprócz niej można zobaczyć fragmenty murów, relikty zabudowy zamkowej oraz pozostałości fosy.

Warto wejść na szczyt wieży. Z wysokości około 32 metrów rozciąga się szeroka panorama jeziora Gopło, Kruszwicy i Kujaw. To właśnie widok z wieży pozwala najlepiej zrozumieć znaczenie strategicznego położenia dawnej warowni.

Legendy Kruszwicy

Historia Kruszwicy jest wyjątkowo mocno związana z legendami. Najsłynniejsza z nich opowiada o królu Popielu, którego miały pożreć myszy.

Według legendy Popiel był okrutnym władcą, który wraz z żoną miał podstępnie otruć swoich stryjów. Po dokonaniu zbrodni został zaatakowany przez myszy i uciekł wraz z żoną do wieży, gdzie próbował znaleźć schronienie. Zwierzęta miały jednak dostać się również tam i doprowadzić do jego śmierci.

Warto pamiętać o jednej rzeczy: Mysia Wieża, którą możemy dziś oglądać w Kruszwicy, nie ma nic wspólnego z legendarną wieżą Popiela. Obecna wieża jest częścią zamku Kazimierza Wielkiego i powstała około trzech stuleci po czasach, w których tradycja umieszcza wydarzenia związane z Popielem. Związek wieży z legendą jest więc znacznie późniejszy.

Drugą ważną legendą związaną z Kruszwicą jest opowieść o Piaście Kołodzieju. Według tradycji Piast miał podczas postrzyżyn swojego syna Siemowita zostać wybrany na następcę Popiela.

Historia ta została opisana między innymi przez Galla Anonima, jednak najstarszy przekaz nie wiąże jej jednoznacznie z Kruszwicą. Dopiero późniejsze kroniki, między innymi Kronika Wielkopolska i dzieło Wincentego Kadłubka, umiejscawiały wydarzenia w tym rejonie.

Podobnie jak w przypadku legendy o Popielu, trzeba więc oddzielić średniowieczną tradycję od potwierdzonych wydarzeń historycznych. To właśnie późniejsze związanie legend z Kruszwicą sprawiło jednak, że miasto stało się jednym z najważniejszych miejsc polskiej tradycji o początkach państwa.

Z Kruszwicą wiąże się również kilka innych opowieści, między innymi dotyczących wojsk szwedzkich oraz rzekomego podziemnego tunelu łączącego zamek z kolegiatą. Są to jednak przede wszystkim elementy lokalnej tradycji i nie należy przedstawiać ich jako potwierdzonych faktów historycznych.

Kruszwica w literaturze i kulturze

Kruszwica i jezioro Gopło szczególnego znaczenia nabrały w epoce romantyzmu, kiedy twórcy poszukiwali korzeni polskiej państwowości, dawnych bohaterów i narodowych mitów.

Okolice Gopła pojawiają się w polskiej literaturze romantycznej i późniejszej. Z regionem związane są między innymi dramaty Juliusza Słowackiego – „Balladyna” i „Lilla Weneda”, a także „Stara baśń” Józefa Ignacego Kraszewskiego. Nie są to jednak historyczne kroniki Kruszwicy – pisarze wykorzystywali lokalne legendy, tradycje i wyobrażenia o początkach Polski, tworząc własne literackie wizje przeszłości.

W tym samym czasie rozwijało się zainteresowanie archeologią. Prowadzone od XIX wieku, a szczególnie intensywnie w XX i XXI wieku, badania pozwoliły znacznie lepiej poznać dzieje dawnej Kruszwicy. Dzięki archeologii wiemy dziś, że nad Gopłem istniał ważny ośrodek osadniczy na długo przed powstaniem średniowiecznego miasta.

Kruszwica – co warto zobaczyć?

Jeżeli mamy w Kruszwicy więcej czasu, warto zaplanować spacer obejmujący najważniejsze zabytki i miejsca związane z historią miasta:

• Mysia Wieża i ruiny zamku Kazimierza Wielkiego,
• jezioro Gopło i okolice półwyspu Rzępowskiego,
• kolegiata św. Piotra i Pawła – jeden z najcenniejszych zabytków romańskich w Polsce,
• stare centrum Kruszwicy,
• pozostałości dawnych umocnień i ślady wielowiekowego osadnictwa.

Najlepiej rozpocząć zwiedzanie od zamku i Mysiej Wieży, następnie przejść w kierunku centrum, a na końcu dotrzeć do kolegiaty. Taka trasa pozwala zobaczyć Kruszwicę nie tylko jako miejsce związane z legendą o Popielu, ale przede wszystkim jako jeden z najważniejszych historycznych ośrodków Kujaw.

Kruszwica to miejsce, w którym archeologia, historia i legenda wyjątkowo mocno się ze sobą splatają. Mysia Wieża przypomina o średniowiecznym zamku, kolegiata o początkach polskiej architektury murowanej, a opowieści o Popielu i Piaście pokazują, jak przez wieki kształtował się mit początków państwa polskiego.