Pałac w Dolsku (Zachodniopomorskie)
Pałac w Dolsku to jeden z najbardziej niezwykłych zespołów rezydencjonalnych dawnej Nowej Marchii. Dzisiaj oglądamy przede wszystkim odbudowywaną ruinę, ale jeszcze przed II wojną światową była to efektowna arystokratyczna rezydencja, nazywana czasami „małym Sanssouci”.
Historia majątku sięga średniowiecza. W źródłach Dolsk, dawniej Dölzig, pojawia się już w 1337 roku. Nie znamy dokładnej daty powstania pierwszej rezydencji. Możliwe, że wcześniejsze założenie miało charakter obronny, jednak określanie dzisiejszego pałacu jako bezpośredniej przebudowy średniowiecznego zamku trzeba traktować ostrożnie. Pewne jest natomiast, że w XVIII wieku istniała tutaj rezydencja właścicieli majątku. W 1713 roku jej właścicielem był Friedrich Wilhelm von der Marwitz. W XVIII wieku założenie zostało powiększone o kolejne skrzydła, a w jego piwnicach zachowały się fragmenty starszej budowli.
Pod koniec XVIII wieku majątek przeszedł w ręce rodziny von Tresckow. To właśnie ten ród odegrał najważniejszą rolę w przekształceniu Dolska w reprezentacyjną rezydencję. W latach 1828–1845 Karl August von Tresckow zlecił gruntowną przebudowę pałacu. Nadano mu wówczas romantyczną, neogotycką formę inspirowaną angielskim gotykiem. Projekt przygotował architekt związany z kręgiem Karla Friedricha Schinkla. Rezydencja zaczęła przypominać bardziej zamek niż klasyczny pałac.
Kolejna duża przebudowa nastąpiła około 1889 roku, za czasów Tassilia von Tresckowa. Wtedy pałac otrzymał jeszcze bardziej efektowną sylwetkę. Pojawiły się między innymi trzy wieże, taras, lukarny i iglice, a w architekturze połączono motywy neogotyckie z elementami nawiązującymi do baroku. W efekcie powstała malownicza rezydencja, której wygląd miał niewiele wspólnego z wcześniejszą, znacznie prostszą budowlą.
Pałacowi towarzyszył rozległy park krajobrazowy w stylu angielskim. Założenie parkowe powstało w XIX wieku, a jego projektowanie przypisuje się słynnemu niemieckiemu projektantowi ogrodów Peterowi Josephowi Lennému, choć nie zachowały się dokumenty, które jednoznacznie potwierdzałyby jego autorstwo. Charakterystycznym elementem założenia była duża polana przed pałacem oraz widok otwierający się w kierunku jeziora Dolskiego.
W czasie II wojny światowej historia rezydencji związana była z dramatycznymi wydarzeniami dotyczącymi rodu von Tresckow. Po zamachu na Hitlera z 20 lipca 1944 roku, w który zaangażowany był generał Henning von Tresckow, majątek rodziny został skonfiskowany przez władze III Rzeszy. W pałacu urządzono wówczas szkołę kadetów Wehrmachtu.
Po wojnie pałac wykorzystywano między innymi jako magazyn zboża. Stopniowo popadał w coraz większą ruinę, aż w 1967 roku wybuchł pożar, po którym z rezydencji pozostały przede wszystkim mury obwodowe i fragmenty wież. Przez kolejne dziesięciolecia obiekt niszczał i stał się jedną z bardziej malowniczych ruin dawnej arystokratycznej rezydencji na Pomorzu Zachodnim.
Przełom nastąpił w 1992 roku, kiedy pałac wraz z częścią parku znalazł się w rękach prywatnych. Od tego czasu prowadzona jest stopniowa odbudowa. Wykonano już znaczną część murów, zabezpieczono budynek dachem, wstawiono okna i prowadzone są dalsze prace przy wnętrzach. Nie jest to więc typowa „ruina do oglądania”, ale obiekt, który od lat powoli odzyskuje swoją dawną formę. Obecnie pałac można oglądać przede wszystkim z zewnątrz.
Co jeszcze warto zobaczyć w Dolsku?
Pałac nie jest jedynym ciekawym zabytkiem wsi. Warto zajrzeć do barokowego kościoła z lat 1740–1741, który został częściowo przebudowany w 1878 roku. Zachował charakterystyczną bryłę świątyni oraz elementy późniejszych przekształceń.
Drugim wyjątkowym obiektem jest drewniana kuźnia podcieniowa z 1781 roku. To jeden z najcenniejszych i najstarszych zachowanych przykładów wiejskiej architektury technicznej w regionie. Budynek wykonano w konstrukcji ryglowej, a od strony drogi otrzymał charakterystyczny podcień wsparty na pięciu słupach. Nad wejściem zachowała się data 1781 oraz znak kowalskich cęgów. Wewnątrz można zobaczyć zrekonstruowaną ekspozycję związaną z dawnym rzemiosłem kowalskim.
Warto więc potraktować Dolsk jako niewielką, ale bardzo ciekawą wieś z zespołem zabytków. Mamy tutaj średniowieczne korzenie miejscowości, dawną siedzibę arystokratyczną, romantyczny park krajobrazowy, barokowy kościół i XVIII-wieczną kuźnię. Najbardziej niezwykłe jest jednak to, że pałac, który jeszcze niedawno był niemal całkowitą ruiną, od kilku dekad powoli wraca do życia.