Parowozownia Wolsztyn
Wolsztyn jest jednym z nielicznych miejsc w Europie, gdzie historia kolei parowej nie została zamknięta za muzealną szybą. Parowozownia Wolsztyn nadal jest czynną lokomotywownią, w której zabytkowe parowozy są przygotowywane do pracy, naprawiane i wykorzystywane do prowadzenia pociągów pasażerskich. Zamiast oglądać nieruchome eksponaty, można tutaj zobaczyć parowóz, który właśnie wrócił z trasy, buchający parą, a następnie obserwować jego obrządzanie, czyli między innymi usuwanie popiołu, uzupełnianie wody i węgla oraz smarowanie.
To właśnie połączenie funkcji muzeum, zakładu technicznego i czynnej lokomotywowni decyduje o wyjątkowości Wolsztyna. Oficjalna instytucja określa ją jako ostatnią czynną parowozownię, która nadal prowadzi planowy ruch pasażerski trakcją parową, a jej działalność opiera się na zachowaniu dziedzictwa technicznego i praktycznej wiedzy związanej z obsługą parowozów.
Kolej dociera do Wolsztyna
Historia parowozowni zaczęła się wraz z rozwojem wolsztyńskiego węzła kolejowego. Pierwsza linia kolejowa dotarła do miasta 1 lipca 1886 roku. Była to trasa z Wolsztyna do Zbąszynia o długości około 22,7 km, a na jej trasie powstały między innymi stacje w Stefanowie, Belęcinie i Tuchorzy. W 2026 roku minęło dokładnie 140 lat od uruchomienia tego połączenia.
W następnych latach Wolsztyn stał się ważnym lokalnym węzłem kolejowym. W 1896 roku uzyskał połączenie z Lesznem, w 1898 roku z Grodziskiem Wielkopolskim i dalej z Poznaniem, a także z Sulechowem. Połączenie z Nową Solą ukończono w 1908 roku. Rozrastająca się sieć kolejowa oznaczała konieczność stworzenia odpowiedniego zaplecza technicznego, w którym można było garażować, naprawiać, zaopatrywać i przygotowywać lokomotywy do kolejnych kursów.
W 1886 roku w Wolsztynie powstał również pierwszy budynek dworcowy. Był później wielokrotnie przebudowywany, natomiast najważniejsze obiekty przyszłej parowozowni powstały na początku XX wieku. W 1907 roku ukończono między innymi halę postojową, wieżę wodną, kanał oczystkowy, zasiek węglowy oraz obrotnicę.

Hala, która rosła razem z koleją
Pierwotna hala parowozowni była znacznie mniejsza niż obecna. W 1907 roku posiadała cztery stanowiska, jednak już w 1909 roku zatwierdzono plany jej rozbudowy do ośmiu stanowisk. Rozbudowa była odpowiedzią na rosnące znaczenie Wolsztyna i zwiększające się zapotrzebowanie na obsługę parowozów.
Wolsztyńska hala jest przykładem charakterystycznej dla epoki architektury kolejowej. Jej układ podporządkowano funkcji technicznej, a centralnym elementem całego założenia stała się obrotnica, umożliwiająca kierowanie lokomotyw na poszczególne stanowiska hali. Dzięki niej można było sprawnie ustawiać parowozy w odpowiednich miejscach bez konieczności budowania rozległego układu torów dojazdowych.
Ważną częścią zaplecza była również wieża wodna. Jej zbiornik miał pojemność około 100 m³ i pierwotnie zasilał cztery żurawie wodne, z których trzy znajdowały się w obrębie stacji, a jeden przy kanale oczystkowym. Dla parowozów woda była równie ważnym paliwem jak węgiel, dlatego sprawne zaopatrzenie w wodę decydowało o możliwości prowadzenia ruchu.
Drugim podstawowym elementem zaplecza były zasieki węglowe. Wolsztyńskie zasieki mogły pomieścić około 1000 i 714 m³ węgla, co pozwalało utrzymywać zapas niezbędny do obsługi intensywnego ruchu kolejowego. Na terenie parowozowni działał również kanał oczystkowy, gdzie wykonywano prace związane z czyszczeniem i obsługą kotłów.


Parowozownia podczas II wojny światowej
Paradoksalnie jednym z najważniejszych etapów rozwoju parowozowni był okres II wojny światowej. Po wkroczeniu wojsk niemieckich we wrześniu 1939 roku wolsztyńska infrastruktura została przejęta przez okupanta, a znaczenie zakładu szybko wzrosło. Dodatkowym impulsem było zniszczenie dużej parowozowni granicznej w Zbąszyniu, której część zadań przejął Wolsztyn.
W 1940 roku przeprowadzono poważną modernizację i rozbudowę zaplecza technicznego. Z dawnej parowozowni w Zbąszyniu sprowadzono między innymi agregat prądotwórczy oraz część urządzeń elektrycznych. W Wolsztynie powstała również zapadnia, rozbudowano instalację sprężonego powietrza, urządzono warsztat ślusarski i zwiększono możliwości obsługi parowozów. Liczba lokomotyw wzrosła do około 30, a zatrudnienie osiągnęło około 300 osób.
Rozbudowa nie była przypadkowa. W czasie wojny kolej miała przede wszystkim znaczenie strategiczne i transportowe, a parowozy z Wolsztyna prowadziły pociągi na bardzo długich trasach, nawet w kierunku frontu wschodniego. Według historii parowozowni niemieckie koleje przydzielały wolsztyńskim drużynom zadania wymagające prowadzenia pociągów aż w rejon granicy Związku Sowieckiego. Maszyniści pracowali w bardzo ciężkich warunkach, a pojedyncze obiegi mogły trwać kilka dni.
Warto podkreślić, że nie oznacza to, iż wolsztyńskie parowozy były przeznaczone wyłącznie do obsługi frontu. Nadal prowadziły również pociągi na lokalnych i regionalnych liniach kolejowych. Wojna po prostu radykalnie zwiększyła zakres zadań i znaczenie całego węzła.
Rok 1945 i odbudowa kolei
W lutym 1945 roku w Wolsztynie zaczęła formować się polska załoga parowozowni. Pracownicy zatrudnieni wcześniej podczas okupacji oraz nowi kolejarze z miasta i okolicy rozpoczęli działania mające jak najszybciej uruchomić zakład. Do dyspozycji pozostał między innymi jeden parowóz Pd5, który wykorzystywano do odzyskiwania sprzętu wywiezionego przez Niemców. W ten sposób udało się przywrócić część wyposażenia technicznego.
Po wojnie Wolsztyn ponownie stał się ważnym punktem sieci kolejowej. W latach 60. przez stację przejeżdżało nawet do 15 par pociągów tranzytowych na trasie Ostrów Wielkopolski – Gubin. W obsłudze ruchu wykorzystywano między innymi parowozy Ty2, Tr203, Ok1 i inne serie.
Po wojnie zmieniło się także zaplecze samej parowozowni. W 1951 roku powstał budynek noclegowni, a w kolejnych latach modernizowano urządzenia potrzebne do obsługi coraz większej liczby pociągów. Jednocześnie rozwój trakcji spalinowej i elektrycznej stopniowo ograniczał znaczenie parowozów na polskiej kolei.
Dlaczego Wolsztyn przetrwał?
Gdy w kolejnych dekadach parowozy były systematycznie wypierane przez lokomotywy spalinowe i elektryczne, wiele parowozowni w Polsce zamknięto lub przekształcono. Wolsztyn zachował jednak część swojej pierwotnej funkcji, a wraz z nią wyjątkowe wyposażenie i zabytkowy tabor.
Szczególne znaczenie miało utrzymywanie parowozów w stanie umożliwiającym ich eksploatację. W 2003 roku parowozownię i zabytkowy tabor przejęła spółka PKP Cargo, która kontynuowała naprawy i utrzymywanie maszyn w sprawności. Wykonywano między innymi naprawy rewizyjne parowozów Ok22, Tr5 i Pm36 oraz odbudowywano historyczne wagony, dzięki czemu zabytkowe lokomotywy mogły prowadzić pociągi pasażerskie.
Przełom nastąpił w 2016 roku. Parowozownia Wolsztyn rozpoczęła działalność jako instytucja kultury Województwa Wielkopolskiego, utworzona przez Województwo Wielkopolskie, Gminę Wolsztyn, Powiat Wolsztyński i PKP Cargo. Jej zadaniem stało się nie tylko zachowanie zabytkowego taboru, ale również utrzymanie tradycji czynnej trakcji parowej i przekazywanie wiedzy o technice kolejowej.
„Piękna Helena” – najsłynniejszy parowóz Wolsztyna
Symbolem Parowozowni Wolsztyn jest Pm36-2, znana jako „Piękna Helena”. Lokomotywa należy do dwóch zbudowanych w 1937 roku egzemplarzy prototypowej serii Pm36, opracowanej w Zakładach Mechanicznych w Chrzanowie. Jej siostrzana Pm36-1 otrzymała aerodynamiczną obudowę i zdobyła złoty medal na Międzynarodowej Wystawie Sztuki i Techniki w Paryżu w 1937 roku.
Pm36-2 przetrwała II wojnę światową i po remoncie w 1947 roku wróciła do planowej eksploatacji. Jej ostatnia planowa jazda przed wycofaniem odbyła się w kwietniu 1965 roku. Później lokomotywa trafiła do Muzeum Kolejnictwa w Warszawie, a po remoncie kapitalnym w Pile w 1995 roku została przekazana do Wolsztyna.
Lokomotywa ma konstrukcyjną prędkość maksymalną 130 km/h i należy do najszybszych polskich parowozów. W 2003 roku podczas specjalnego przejazdu na trasie Poznań – Leszno osiągnęła prędkość przekraczającą 130 km/h, choć nie był to normalny przejazd rozkładowy.
Ważną informacją z ostatnich lat jest to, że „Piękna Helena” pozostaje w Wolsztynie. W maju 2025 roku podpisano umowę depozytu ze Stacją Muzeum, na mocy której Pm36-2 oraz Ok22-31 mają pozostać w Wolsztynie co najmniej do 31 maja 2035 roku. Umowa otworzyła także drogę do wspólnego pozyskiwania środków na przyszłą naprawę główną Pm36-2 i ewentualne przywrócenie jej do czynnej służby.
Nie tylko „Piękna Helena”
Choć Pm36-2 jest najbardziej znanym eksponatem, kolekcja Parowozowni Wolsztyn jest znacznie większa. Znajdują się tu lokomotywy różnych serii, w tym Ok22-31, jeden z najważniejszych polskich zabytków techniki kolejowej, a także maszyny konstrukcji niemieckiej i powojennej.
Na terenie parowozowni zachowały się również historyczne wagony, drezyny, urządzenia warsztatowe i pojazdy specjalne. Wśród ciekawszych eksponatów wymieniany jest między innymi zabytkowy pług odśnieżny datowany na 1883 rok.
Nie mniej interesująca od samych lokomotyw jest infrastruktura. Hala, obrotnica, wieża wodna, kanał oczystkowy, zasieki węglowe, zapadnia, warsztaty i urządzenia techniczne tworzą kompletny obraz tego, jak funkcjonowała dawna lokomotywownia. To właśnie dlatego Wolsztyna nie powinno się traktować wyłącznie jako miejsca przechowywania zabytkowych lokomotyw.
Jak naprawdę wygląda praca w parowozowni?
Największa różnica między Wolsztynem a typowym muzeum kolejnictwa polega na tym, że tutaj eksponaty nadal wykonują swoją pierwotną pracę. Parowóz po powrocie z trasy musi zostać przygotowany do kolejnego wyjazdu, a proces ten wymaga czasu, doświadczenia i pracy wielu osób.
Po przyjeździe lokomotywy rozpoczyna się tak zwane obrządzanie. Usuwany jest popiół i żużel, uzupełniany jest zapas węgla i wody, sprawdzane są mechanizmy, wykonywane jest smarowanie, a pracownicy kontrolują stan techniczny maszyny. Dla zwiedzającego może to być znacznie ciekawsze niż samo oglądanie lokomotywy stojącej na torze.
Szczególnie warto przyjechać w czasie, gdy parowóz wraca z trasy albo przygotowuje się do odjazdu. Wtedy można zobaczyć urządzenia, które przez większość XX wieku były codziennością kolejarzy, a dziś należą do niemal zanikającego świata techniki. Parowozownia sama zaleca zwiedzanie właśnie w pobliżu godzin przyjazdu i odjazdu lokomotyw.
Parowozownia jako plan filmowy
Wolsztyńskie lokomotywy wielokrotnie pojawiały się również w filmach i produkcjach telewizyjnych. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest parowóz Ok1, który wykorzystano w filmie „Pianista” Romana Polańskiego. Zabytkowy charakter całego kompleksu sprawia, że Wolsztyn może wiarygodnie odtwarzać realia kolei z pierwszej połowy XX wieku.
Nie chodzi jednak wyłącznie o efekt wizualny. Zachowane urządzenia, warsztaty i układ torowy pozwalają filmowcom uzyskać coś, czego nie da się łatwo stworzyć na współczesnym planie filmowym: autentyczne środowisko pracy kolejarzy. Para, dźwięk silnika, ruch obrotnicy, zasieki węglowe i wnętrze hali tworzą scenografię, która jest jednocześnie prawdziwym zabytkiem techniki.
140 lat kolei w Wolsztynie
Rok 2026 jest dla Wolsztyna szczególny, ponieważ przypada w nim 140. rocznica uruchomienia pierwszej linii kolejowej. 1 lipca 1886 roku pociąg połączył Wolsztyn ze Zbąszyniem, rozpoczynając historię kolei, która doprowadziła do powstania jednego z najważniejszych zachowanych zespołów związanych z trakcją parową.
Rocznica pokazuje, jak niezwykła jest ciągłość tego miejsca. Przez 140 lat zmieniały się granice, państwa, systemy kolejowe i technologie, a sama parowozownia nadal stoi przy tych samych torach. Co więcej, wciąż można zobaczyć tutaj parowóz, który wykonuje zadanie, do którego został zaprojektowany.
Parowozownia Wolsztyn dzisiaj
Obecnie Parowozownia Wolsztyn jest instytucją kultury Województwa Wielkopolskiego i jednym z najważniejszych w Polsce ośrodków ochrony dziedzictwa kolei parowej. Oficjalna strona podkreśla, że jest to nie skansen stworzony wyłącznie do prezentowania nieruchomych eksponatów, lecz czynna od ponad wieku lokomotywownia, w której nadal prowadzi się obsługę i utrzymanie parowozów.
W 2026 roku ruch planowy nadal jest prowadzony z wykorzystaniem parowozów, choć konkretna lokomotywa może się zmieniać zależnie od jej stanu technicznego, napraw i aktualnego harmonogramu. We wrześniu 2026 roku oficjalny kalendarz przewiduje kolejne przejazdy, a parowozownia organizuje także przejazdy specjalne i pociągi retro.
Parowozownia jest obecnie czynna codziennie, również w niedziele i święta, w godzinach 7:00-18:00, z ostatnim wejściem o 17:00. Przed wizytą warto jednak sprawdzić aktualny rozkład jazdy, ponieważ właśnie przy przyjeździe lub odjeździe parowozu można zobaczyć najciekawszą część działalności tego miejsca.
Ciekawostki
Jedną z najbardziej niezwykłych cech Wolsztyna jest ciągłość funkcji. Hala z początku XX wieku, wieża wodna, obrotnica i zaplecze techniczne nie są wyłącznie eksponatami historycznymi. Przez kolejne dekady zmieniały się urządzenia i organizacja pracy, ale podstawowa idea pozostała taka sama: przyjąć lokomotywę, przygotować ją, naprawić i ponownie wysłać na szlak.
Interesująca jest również historia zaopatrzenia w wodę. Po wojnie pojawił się problem z dostępem do wody trakcyjnej, dlatego wiosną 1945 roku zbudowano rurociąg grawitacyjny łączący Jezioro Berzyńskie ze studnią czerpalną parowozowni. Rozwiązanie to pokazuje, jak bardzo funkcjonowanie kolei parowej zależało od lokalnej infrastruktury wodnej.
Wolsztyn jest także miejscem, gdzie można zobaczyć historyczne urządzenia techniczne w ich naturalnym środowisku. Zamiast pojedynczego parowozu ustawionego na ekspozycji mamy tutaj cały organizm kolejowy: halę, tory, obrotnicę, kanały, wieżę wodną, zasieki, warsztaty i ludzi, którzy nadal potrafią obsługiwać zabytkowe maszyny.