Zamek w Starych Tarnowicach
Zamek w Starych Tarnowicach jest jednym z najciekawszych zabytków Tarnowskich Gór i jednym z niewielu zachowanych przykładów renesansowej architektury rezydencjonalnej na Górnym Śląsku. Znajduje się przy ulicy Pyskowickiej 39, w Starych Tarnowicach, które od 1951 roku są dzielnicą Tarnowskich Gór. Dzisiejszy zamek jest efektem kilku stuleci przebudów, a jego obecna forma łączy renesansową tradycję XVI wieku z późniejszymi przekształceniami oraz gruntowną renowacją przeprowadzoną już w XXI wieku.
Historia tego miejsca jest jednak starsza od obecnego zamku. W XIV i XV wieku w Tarnowicach funkcjonował gródek rycerski, którego pozostałości wiązane są ze stanowiskiem archeologicznym położonym w pobliżu kościoła św. Marcina. Była to wcześniejsza siedziba właścicieli miejscowości, zanim powstała nowa, znacznie bardziej reprezentacyjna rezydencja.
Od gródka rycerskiego do renesansowego zamku
Pierwszym znanym w źródłach właścicielem Tarnowic był Adam de Tarnowice, wymieniony w dokumencie z 1316 roku. Jego siedzibą był prawdopodobnie wspomniany gródek rycerski. Jego pozostałością jest niewielkie wyniesienie znajdujące się w pobliżu kościoła św. Marcina, na którego szczycie rośnie charakterystyczna lipa.
Obecny zamek powstał w innym miejscu. Jego budowę datuje się na XVI wiek, najczęściej przyjmując szeroki przedział 1520-1570. Za fundatora lub inicjatora budowy uznaje się najczęściej Piotra Wrochema, choć w literaturze pojawia się również możliwość udziału wcześniejszych właścicieli z rodu Włodków. Nie jest więc bezpieczne przedstawianie Piotra Wrochema jako bezdyskusyjnie potwierdzonego fundatora, ale jego związek z budową renesansowej rezydencji jest bardzo silnie utrwalony w lokalnej tradycji i opracowaniach historycznych.
Budowa zamku przypadła na okres dynamicznych przemian gospodarczych Górnego Śląska. W okolicy zaczynało rozwijać się górnictwo kruszcowe, a wydobycie rud srebra i ołowiu przynosiło właścicielom ziemskim znaczne dochody. Piotr Wrochem należał do miejscowej szlachty związanej z rozwojem gospodarczym regionu, dlatego wzniesienie reprezentacyjnej rezydencji można postrzegać również jako manifestację pozycji i zamożności właściciela.
Renesansowy zamek Wrochemów
Pierwotny zamek miał zupełnie inny wygląd niż obiekt, który możemy oglądać obecnie. Było to założenie trójskrzydłowe, otaczające wewnętrzny dziedziniec z trzech stron i otwarte od północy. W południowo-wschodnim narożniku znajdowała się masywna, czworoboczna wieża.
Najbardziej charakterystycznym elementem renesansowej rezydencji były krużganki. Parterowe arkady opierały się na filarach, natomiast wyżej znajdowała się galeria wsparta na kolumnach. Dziedziniec z krużgankami nadawał zamkowi charakter typowej renesansowej siedziby rezydencjonalnej, w której funkcja obronna zaczynała ustępować znaczeniu reprezentacji, wygodzie i harmonijnej kompozycji architektonicznej.
Zamek zbudowano z kamienia i cegły, a jego skrzydła miały pierwotnie bardziej otwarty charakter. Wieża w narożniku południowo-wschodnim pełniła zarówno funkcję obronną, jak i reprezentacyjną. Zachowane relikty pozwalają dziś odczytać część pierwotnej koncepcji, mimo że późniejsze przebudowy mocno zmieniły wygląd budowli.
Wielu właścicieli i kolejne przebudowy
Wrochemowie pozostali właścicielami rezydencji do początku XVII wieku. Później zamek przechodził w ręce kolejnych rodzin szlacheckich i ziemiańskich, między innymi Ohm-Januszewskich, Löwenkronów, Koschützkich oraz innych właścicieli. Ostatecznie w XIX wieku majątek znalazł się w rękach jednego z najpotężniejszych rodów magnackich Górnego Śląska, Henckel von Donnersmarcków.
Kolejne stulecia stopniowo zmieniały renesansową rezydencję. W XVIII wieku dobudowano czwarte, północne skrzydło, zamykając pierwotnie otwarty dziedziniec. Z czasem zmieniano również układ komunikacyjny i powiększano otwory okienne, a krużganki zostały zamurowane. W XIX wieku przekształcenia nadały budowli bardziej klasycystyczny charakter.
Te zmiany są dzisiaj bardzo dobrze widoczne. Zamek nie jest jednolitą budowlą powstałą w jednym okresie, lecz swoistym architektonicznym zapisem historii. W jego murach można znaleźć ślady XVI-wiecznej rezydencji renesansowej, późniejszych przebudów oraz zmian związanych z funkcjonowaniem majątku ziemskiego.
Baltazar Ohm-Januszewski i zamkowa legenda
Jedną z bardziej niezwykłych postaci związanych z historią zamku był Baltazar Ohm-Januszewski, który w latach 1634-1643 pełnił funkcję starosty bytomskiego. Według przekazów został zamordowany przez żołnierzy szwedzkich podczas plądrowania okolicy w okresie wojny trzydziestoletniej.
Z jego historią związana jest również legenda. Według miejscowych opowieści po zamku miał nocami błąkać się duch starosty, a wraz z nim miały pojawiać się widma pokutujących żołnierzy. Oczywiście nie ma historycznych dowodów na takie zjawiska, ale opowieść dobrze wpisuje się w popularny motyw nawiedzonych śląskich rezydencji.
Tunel pod zamkiem
Z Zamkiem w Starych Tarnowicach wiąże się również legenda o podziemnym przejściu prowadzącym do starego kościoła św. Marcina. Według tej opowieści podziemny korytarz miał umożliwiać właścicielom zamku bezpieczne przemieszczanie się pomiędzy rezydencją a kościołem.
Tego rodzaju legendy są charakterystyczne dla wielu średniowiecznych i nowożytnych zamków, szczególnie tych, które przez stulecia były wielokrotnie przebudowywane. W przypadku Starych Tarnowic nie należy jednak przedstawiać tunelu jako potwierdzonego zabytku podziemnej architektury. Nie ma wiarygodnych dowodów pozwalających uznać tę opowieść za fakt historyczny.
Henckel von Donnersmarckowie
W 1820 roku zamek wraz z dobrami tarnowickimi kupił hrabia Karol Łazarz Henckel von Donnersmarck ze Świerklańca. W rękach tego potężnego rodu majątek pozostawał aż do końca II wojny światowej.
Donnersmarckowie nie traktowali jednak zamku jako swojej głównej rezydencji. W kolejnych dziesięcioleciach zmieniano sposób funkcjonowania całego założenia, a jego otoczenie coraz bardziej przypominało majątek ziemski z folwarkiem. W XIX wieku powstały lub zostały przekształcone zabudowania gospodarcze, między innymi stajnia, stodoła i inne obiekty folwarczne.
W 1916 roku dobra odziedziczył Kraft Henckel von Donnersmarck. Nie wybrał jednak zamku w Starych Tarnowicach na swoją główną siedzibę i związał ją z nowym pałacem w rejonie Rept. W rezultacie historyczny zamek zachował przede wszystkim znaczenie jako część większego majątku ziemskiego.
Po 1945 roku – od zabytku do ruiny
Po II wojnie światowej zamek i dobra tarnowickie zostały znacjonalizowane. Teren przejął Państwowy Fundusz Ziemi, a następnie obiekt znalazł się w użytkowaniu Państwowego Gospodarstwa Rolnego. Zamek utracił swoją dawną funkcję rezydencjonalną, a niewystarczająca opieka przyczyniła się do stopniowej degradacji zabytku.
Przez kolejne dziesięciolecia obiekt coraz bardziej niszczał. Część zabudowań pozostawała niewykorzystana, a dawny zespół zamkowy, który przez wieki był świadectwem pozycji kolejnych właścicieli, stał się zaniedbaną pozostałością dawnego majątku.
Wielka renowacja
Przełom nastąpił w 2000 roku, kiedy kompleks zamkowy został zakupiony przez Krystynę i Rajnera Smolorzów. Nowi właściciele zdecydowali się na bardzo trudne przedsięwzięcie, czyli kompleksową renowację zamku wraz z jego otoczeniem.
Prace trwały około dekady i obejmowały nie tylko samą rezydencję, ale również zabudowania gospodarcze oraz otoczenie. W trakcie remontu starano się przywrócić zamkowi możliwie dużo z jego renesansowego charakteru, jednocześnie przystosowując go do współczesnych funkcji. Oficjalne otwarcie odnowionego obiektu odbyło się w czerwcu 2011 roku, kiedy rozpoczęło działalność Centrum Sztuki i Rzemiosła Dawnego.
Skala przedsięwzięcia była znaczna. Według relacji z otwarcia renowacja samego zamku kosztowała około 10 mln zł, a znacząca część środków pochodziła z funduszy Unii Europejskiej. Wcześniej odrestaurowano również zabudowania gospodarcze, w których urządzono między innymi restaurację i hotel.
Zamek dzisiaj
Po zakończeniu prac zamek odzyskał reprezentacyjny charakter, a jednocześnie zachowano jego historyczną strukturę i ślady kolejnych przebudów. Dzisiejszy budynek ma plan czworoboku z czterema skrzydłami otaczającymi wewnętrzny dziedziniec, a najbardziej charakterystycznym elementem bryły pozostaje narożna wieża.
Od strony dziedzińca można zobaczyć zamurowane w XIX wieku krużganki, które podczas renowacji stały się jednym z najważniejszych elementów pozwalających przypomnieć pierwotny renesansowy charakter budowli. W południowym skrzydle zachowała się również sala ze sklepieniem klasztornym i rozetą.
Kompleks obejmuje także dawne zabudowania folwarczne i park. W dokumentach miejskich zespół przy ulicy Pyskowickiej 39 figuruje jako zabytkowy zespół zamkowy obejmujący między innymi zamek, stajnię i stodołę dworską. Całość znajduje się pod ochroną konserwatorską.
Centrum Sztuki i Rzemiosła Dawnego
Obecnie w zamku działa Centrum Sztuki i Rzemiosła Dawnego. Nie jest to więc klasyczne muzeum zamkowe prezentujące wyłącznie historię samej budowli. Ekspozycja skupia się przede wszystkim na dawnym rzemiośle, sztuce użytkowej, meblarstwie oraz przedmiotach związanych z wyposażeniem historycznych wnętrz.
Jednym z najciekawszych elementów kolekcji są dawne aplikacje meblowe, czyli dekoracyjne elementy stosowane do ozdabiania mebli. Zgromadzono między innymi renesansowe antaby, barokowe okucia oraz empirowe aplikacje pochodzące z różnych krajów Europy. Ekspozycję uzupełniają narzędzia i wyposażenie warsztatów dawnych rzemieślników, między innymi stolarza i introligatora.
Dzięki temu zwiedzanie pozwala spojrzeć na renesansową rezydencję z innej perspektywy. Można nie tylko zobaczyć architekturę zamku, ale również dowiedzieć się, jak wyglądało wyposażenie reprezentacyjnych wnętrz i jak powstawały przedmioty używane przez dawnych mieszkańców takich rezydencji.
Ciekawostki
Jedną z największych ciekawostek jest związek zamku z początkami Tarnowskich Gór. Piotr Wrochem był jednym z miejscowych właścicieli ziemskich, którzy udostępniali swoje tereny pod działalność górniczą. Rozwój wydobycia srebronośnej galeny doprowadził do powstania osady górniczej, która w XVI wieku zaczęła przekształcać się w miasto.
Zamek można więc postrzegać jako materialne świadectwo tej samej przemiany gospodarczej, która doprowadziła do narodzin Tarnowskich Gór. W czasie, gdy w okolicy rozwijało się górnictwo, miejscowa szlachta inwestowała w reprezentacyjne siedziby, a zamożność właścicieli była bezpośrednio związana z rozwojem gospodarczym regionu.
Ciekawa jest także sama historia architektury zamku. Pierwotnie renesansowy dziedziniec z krużgankami był otwarty z jednej strony, później został całkowicie zamknięty przez czwarte skrzydło. Dzisiejszy zamek jest więc przykładem budowli, której wygląd zmieniał się wraz z potrzebami właścicieli i zmieniającymi się gustami architektonicznymi.