Pałac w Grzybnie

Grzybno to niewielka wieś w gminie Chojna, położona około 11 km na północny wschód od Chojny. Choć dzisiejsza zabudowa miejscowości ma przede wszystkim charakter rolniczy, jej historia sięga średniowiecza i jest związana zarówno z zakonami templariuszy i joannitów, jak i późniejszymi majątkami ziemskimi.

Najbardziej widocznymi śladami tej historii są dwa zupełnie różne zabytki. Jeden z nich to średniowieczny granitowy kościół św. Antoniego z Padwy, którego początki sięgają XIII wieku. Drugi to znacznie młodszy pałac z początku XX wieku, który po powojennych przebudowach utracił znaczną część dawnego charakteru architektonicznego.

Grzybno i templariusze

Historia Grzybna sięga czasów średniowiecznej kolonizacji tych terenów. W źródłach dotyczących regionu pojawia się informacja o związku miejscowości z dobrami templariuszy, a lokacja wsi na prawie niemieckim datowana jest na 1327 rok. Po rozwiązaniu zakonu templariuszy ich majątki w tej części Pomorza przejęli joannici. Grzybno należało początkowo do komandorii w Rurce, a po 1382 roku do joannitów związanych ze Swobnicą.

Losy miejscowości zmieniły się po sekularyzacji dóbr zakonnych w okresie reformacji. Majątek przeszedł następnie w ręce Hohenzollernów ze Schwedt, a później znalazł się w domenie państwowej. Grzybno stało się więc częścią większego systemu majątków ziemskich, których podstawą była gospodarka rolna i działalność folwarczna.

Grzybno jako majątek ziemski i folwark

W XIX wieku Grzybno miało już charakter typowej pomorskiej miejscowości folwarcznej. W 1868 roku znajdował się tu folwark państwowy, a wieś liczyła kilkanaście gospodarstw chłopskich, gospodarstwo karczmarza i zabudowania należące do miejscowych chałupników. W sumie znajdowało się tu 28 budynków mieszkalnych, trzy budynki przemysłowe oraz 48 budynków gospodarczych.

Rozmiar majątku pokazuje jego znaczenie gospodarcze. W połowie XIX wieku areał Grzybna obejmował ponad 2200 mórg, natomiast w 1886 roku sam folwark liczył około 1596 mórg i był dzierżawiony przez rodzinę Kuhnów ze Strzeszewa. Na początku XX wieku majątek miał około 657 hektarów, a jego dzierżawcą był Juliusz d’Heureuse. To właśnie w tym okresie doszło do przekształcenia istniejącego założenia dworskiego.

Pałac w Grzybnie z 1905 roku

Obecny pałac w Grzybnie powstał na początku XX wieku i jest datowany na 1905 rok. Nie ma jednak pewności, że był to całkowicie nowy budynek wzniesiony od podstaw. Materiały gminne wskazują, że obecny pałac prawdopodobnie powstał w wyniku rozbudowy starszej budowli, dlatego bezpieczniej mówić o przekształceniu wcześniejszego dworu lub założenia dworskiego niż o całkowicie nowej rezydencji.

Pałac jest budynkiem murowanym, dwukondygnacyjnym, wzniesionym na planie prostokąta. Charakterystycznym elementem są wysunięte ryzality, a całość przykrywa dwuspadowy dach z naczółkami. Według danych ewidencyjnych powierzchnia budynku wynosi około 644 m².

W porównaniu z wielkimi rezydencjami arystokratycznymi Pomorza Zachodniego pałac w Grzybnie jest obiektem stosunkowo niewielkim. Jego architektura odpowiada jednak charakterowi późnego założenia dworskiego, którego głównym zadaniem była reprezentacyjna siedziba właściciela lub dzierżawcy majątku, a jednocześnie centrum zarządzania rozległym gospodarstwem.

Pałac w Grzybnie po 1945 roku

Po II wojnie światowej dawny majątek ziemski został znacjonalizowany, a pałac otrzymał nowe przeznaczenie. W okresie PRL budynek przystosowano do celów oświatowych, a prowadzone w latach 1958-1977 remonty i modernizacje znacząco zmieniły jego wygląd.

Przebudowy spowodowały utratę części historycznych walorów architektonicznych. Z tego powodu współczesna wartość pałacu wynika przede wszystkim z jego historii, lokalizacji i zachowanej ogólnej bryły, a nie z wyjątkowo dobrze zachowanego wystroju. Gminna ewidencja zabytków ujmuje pałac jako obiekt z 1905 roku, przebudowany w latach 1958-1977 i typowany do wpisu do wojewódzkiej ewidencji zabytków.

Park pałacowy i zabudowania gospodarcze

Pałacowi towarzyszył park założony na początku XX wieku. Do dziś zachowały się jego pozostałości, choć pierwotna kompozycja nie jest już czytelna w takim stopniu jak w czasach funkcjonowania dawnego majątku. W sąsiedztwie można również odnaleźć elementy dawnej zabudowy gospodarczej, przypominające o rolniczym charakterze całego założenia.

W przypadku Grzybna warto więc patrzeć na pałac nie jako na pojedynczy budynek, lecz jako część dawnego zespołu majątkowego. Rezydencja, park i zabudowania gospodarcze tworzyły jeden organizm, którego funkcjonowanie było podporządkowane gospodarce folwarcznej.

Kościół w Grzybnie – średniowieczny zabytek z granitu

Najcenniejszym zabytkiem Grzybna jest jednak nie pałac, lecz znacznie starszy kościół św. Antoniego z Padwy. Świątynia została wzniesiona z kostki granitowej pod koniec XIII wieku i należy do charakterystycznej grupy średniowiecznych wiejskich kościołów granitowych Pomorza Zachodniego.

Kościół jest budowlą salową z wyodrębnionym prezbiterium. Pierwotna średniowieczna forma została jednak częściowo zmieniona w późniejszych stuleciach, między innymi podczas przebudowy na początku XVIII wieku, kiedy wzniesiono wieżę w konstrukcji ryglowej. Świątynia była również remontowana po II wojnie światowej, między innymi w 1946 roku.

Sama granitowa konstrukcja jest ciekawym świadectwem średniowiecznego budownictwa regionu. W murach można dostrzec elementy pierwotnego układu otworów oraz pozostałości dawnych rozwiązań architektonicznych, choć późniejsze przebudowy zmieniły część pierwotnego wyglądu świątyni.

Ciekawostka – ślady średniowiecza obok pałacu z XX wieku

Grzybno jest dobrym przykładem miejscowości, w której kilka epok historycznych znajduje się niemal obok siebie. Z jednej strony mamy XIII-wieczny kościół z granitowych ciosów, związany z okresem średniowiecznej kolonizacji i działalnością zakonów, z drugiej pałac przebudowany na początku XX wieku i jeszcze później dostosowany do potrzeb szkoły.

To zestawienie dobrze pokazuje, jak zmieniała się funkcja miejscowości. Najpierw ważną rolę odgrywały tu dobra zakonne, później folwark i majątek ziemski, a w XX wieku dawna rezydencja została podporządkowana zupełnie innym potrzebom społecznym.Nawigacja